অসমীয়া ব্যাকৰণঃ সন্ধি

১/সন্ধি কাক বোলে ? সন্ধি কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি ? সন্ধিৰ উদাহৰণ দিয়া ৷

উত্তৰ: কোনো এটা শব্দৰ শেষ বৰ্ণ আৰু আন এটাৰ প্ৰথম বৰ্ণৰ মিলনকে সন্ধি বোলা হয় ৷

২/ সন্ধি কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি ?

উত্তৰ: সন্ধি তিনি বিধ –

১. স্বৰ সন্ধি ৷

২. ব্যঞ্জন সন্ধি ৷

৩. বিসৰ্গ সন্ধি ৷ বহুতে বিসৰ্গ সন্ধিক ব্যঞ্জন সন্ধিৰ অন্তৰ্গত বুলিও কয় ৷

৩/ স্বৰ সন্ধি কাক বোলে ? স্বৰ সন্ধিৰ উদাহৰণ দিয়া ?

উত্তৰঃ স্বৰবৰ্ণৰ লগত স্বৰবৰ্ণৰ মিলন হৈ যি সন্ধিৰ গঠন হয় তেনে সন্ধিক স্বৰ সন্ধি বোলা হয় ৷

উদাহৰণ-

জল + অধিপতি = জলাধিপতি ৷

হিম + অচল = হিমাচল ৷

উমা + আনন্দ = উমানন্দ ৷

৪/ ব্যঞ্জন সন্ধি কাক বোলে ? ব্যঞ্জন সন্ধিৰ উদাহৰণ দিয়া ?

উত্তৰ: ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ লগত ব্যঞ্জনবৰ্ণ অথবা ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ লগত স্বৰবৰ্ণ মিলি যি সন্ধি গঠন হয় তেনে সন্ধিক ব্যঞ্জন সন্ধি বুলি কোৱা হয় ৷

উদাহৰণ –

অনু + ছেদ = অনুচ্ছেদ ৷

দিক + অন্ত = দিগন্ত ৷

উৎ + লেখ = উল্লেখ ৷

৫/ বিসৰ্গ সন্ধি কাক বোলে ? উদাহৰণ দিয়া ?

উত্তৰ: স্বৰবৰ্ণ বা ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ লগত বিসৰ্গৰ মিলন হ’লে তেনে সন্ধিক বিসৰ্গ সন্ধি বুলি কোৱা হয় ৷ বিসৰ্গ সন্ধিক ব্যঞ্জন সন্ধিৰ ভিতৰতে ধৰা হয় ৷

উদাহৰণ –

নি: + চয় = নিশ্চয় ৷

পুৰ: + কাৰ = পুৰস্কাৰ ৷

নম: + কাৰ = নমস্কাৰ ৷

★বিগত বৰ্ষসমূহত HSLC পৰীক্ষাত অহা সন্ধি সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্নসমূহ:

সন্ধি ভাঙা :

১। হিতাহিত ; অতীন্দ্ৰিয় [HSLC'08]

হিতাহিত : হিত + অহিত।

অতীন্দ্ৰিয় : অতি + ইন্দ্ৰিয়।

২। সন্ধি কাক বোলে উদাহৰণ দি বুজাই লিখা।

[HSLC'09]

উত্তৰ : নিচেই ওচৰা - উচৰিকৈ থকা দুটা শব্দৰ

প্ৰথমটোৰ শেষাক্ষৰ আৰু দ্বিতীয়টোৰ

আদ্যক্ষৰৰ পাৰস্পৰিক প্ৰভাৱৰ ফলত যি

মিলন ঘটে তাকেই সন্ধি বোলা হয়।

"পৰম" আৰু "মৃত" এই দুটা শব্দ সন্ধি

হৈ "পৰমামৃত" হৈছে। "পৰম" শব্দটোৰ "অ"

আৰু "মৃত" শব্দৰ "অ" মিলি "আ" হৈছে। ফলত

নতুন শব্দটো হৈছে "পৰমামৃত"।

৩। সংস্কৃত, অতীন্দ্ৰিয়। [HSLC'10]

সংস্কৃত : সম্ + কৃত।

অতীন্দ্ৰিয় : অতি + ইন্দ্ৰিয়।

৪। যথাৰ্থ, ইত্যাদি, নীৰৱ, দেৱৰ্ষি। [HSLC'11]

যথাৰ্থ : যথা + অৰ্থ।

ইত্যাদি : ইতি + আদি।

নীৰৱ : নিঃ+ ৰৱ।

দেৱৰ্ষি : দেৱ + ঋষি।

৫। পৰীক্ষা, হিতাহিত, নাৱিক, হিমালয়।

[HSLC'12]

পৰীক্ষা : পৰি + ঈক্ষা।

হিতাহিত : হিত + অহিত।

নাৱিক: নৌ + ইক।

হিমালয় : হিম + আলয়।

৬। হিমাচল, গিৰীন্দ্ৰ, যথেষ্ট, উচ্ছেদ [HSLC'13]

হিমাচল : হিম + আচল।

গিৰীন্দ্ৰ : গিৰ + ইন্দ্ৰ।

যথেষ্ট : যথা + ইষ্ট।

উচ্ছেদ : উৎ + ছেদ।

৭। যথাৰ্থ, নমস্কাৰ, ৰাজৰ্ষি, বিদ্যালয়।

[HSLC'14]

যথাৰ্থ : যথা + অৰ্থ।

নমস্কাৰ : নমঃ + কাৰ।

ৰাজৰ্ষি : ৰাজ + ঋষি।

বিদ্যালয় : বিদ্যা + আলয়।

৮। উচ্ছল, কটুক্তি, ইত্যাদি, নিশ্চয়।[HSLC'15]

উচ্ছল : উৎ + ছল।

কটুক্তি : কটু + উক্তি।

ইত্যাদি : ইতি + আদি।

নিশ্চয় : নিঃ+চয়।

৯। বিদ্যালয়, চন্দ্ৰোদয়, যদ্যাপি, নমস্কাৰ।

[HSLC'16]

বিদ্যালয় : বিদ্যা + আলয়।

চন্দ্ৰোদয় : চন্দ্ৰ + উদয়।

যদ্যাপি : যদি + অপি।

নমস্কাৰ : নমঃ + কাৰ।

১০। ইত্যাদি, হোমাগ্নি, সংস্কৃতি, যদ্যপি।

[HSLC'17]

ইত্যাদি : ইতি + আদি।

হোমাগ্নি : হোম + অগ্নি।

সংস্কৃত : সম্ + কৃত।

যদ্যপি : যদি + অপি।

১১। সূৰ্যোদয়, যথেষ্ট, অন্বেষণ, ভাবুক।

[HSLC'18]

সূৰ্যোদয় : সূৰ্য + উদয়।

যথেষ্ট : যথা + ইষ্ট।

অন্বেষণ : অনু + এষণ।

ভাবুক : ভৌ + উক।

★অন্য গুৰুত্বপূৰ্ণ সন্ধি পতা:

বহিঃ +কাৰ = বহিস্কাৰ

তৎ +উপৰি = তদুপৰি

অলম্ +কাৰ = অলংকাৰ

তত্ত্ব+অৱধান = তত্ত্বাৱধান

ৰূপ +অন্তৰ = ৰূপান্তৰ

অৰুণ + উদয় = অৰুণােদয়

মহান +আত্মা = মহাত্মা

ভােক +ইন্দ্র = ভােকেন্দ্র

ৰবি +ইন্দ্র = ৰবীন্দ্র

★অন্য গুৰুত্বপূৰ্ণ সন্ধি ভঙা:

ভোকাৰ্ত =ভোক+ঋত

দুৰ্যোগ =দুঃ+যোগ

একৈক =এক+এক

ভোকাতুৰ =ভোক+আতুৰ

দুঃসম্বাদ =দুঃ+সম্বাদ

দুৰ্মতি =দুঃ+মতি

নৰেশ =নৰ+ঈশ

সৰ্বস্বান্ত =সৰ্বস্ব+অন্ত

ক্ষিতীশ =ক্ষিতি+ঈশ

আশাতীত =আশা+অতীত

ৰাজেশ্বৰ =ৰাজ+ঈশ্বৰ

নিৰ্জন =নিঃ+জন

নিঃসঙ্গ =নিঃ+সঙ্গ

দুৰ্গম =দুঃ+গম

যথোপযুক্ত =যথা+উপযুক্ত

প্ৰত্যেক =প্ৰতি+এক

সদানন্দ =সদা+আনন্দ

বাক্যামৃত =বাক্য+অমৃত

নৰেশ্বৰ =নৰ+ঈশ্বৰ

বনস্পতি =বন+পতি

জগন্নাথ =জগৎ+নাথ

জগদম্বা =জগত+অম্বা

দুৰ্লভৈশ্বৰ্য =দুৰ্লভ+ঐশ্বৰ্য

হিতোপদেশ =হিত+উপদেশ

সংকীৰ্ণ =সম্+কীৰ্ণ

উত্থান=উৎ+স্থান

সন্তান =সম্+তান

উদঘাটন =উৎ+ঘাটন

উন্নতি =উৎ+নতি

জগদম্বা =জগৎ+অম্বা

মতৈক্য=মত+ঐক্য

বিদ্যোৎসাহী =বিদ্যা+উৎসাহী

বলীন্দ্ৰ =বলি+ইন্দ্ৰ

দেৱাসুৰ =দেৱ+অসু

মহৰ্ষি =মহা+ঋষি

নিঃশব্দ =নিঃ+শব্দ

দুৰ্গতি =দুঃ+গতি

পুৰস্কাৰ =পুৰঃ+কাৰ

ৰথীন্দ্ৰ =ৰথী+ইন্দ্ৰ

মুনীন্দ্ৰ =মুনি+ইন্দ্ৰ

দয়াৰ্ণৱ =দয়া+অৰ্ণৱ

পূৰ্বাভাস =পূৰ্ব+আভাস

পৰাধীন=পৰ+অধীন

মেঘালয় =মেঘ+আলয়

বেশ্যালয় =বেশ্যা+আলয়

দেৱেন্দ্ৰ =দেৱ+ইন্দ্ৰ

নিস্ফল =নিঃ+ফল

অন্তৰংগ =অন্তঃ+অংগ

শিল্পোদ্যোগ =শিল্প+উদ্যোগ

কথোপনিষদ =কথা+উপনিষদ

বহ্বাৰম্ভ =বহু+আৰম্ভ

অতীন্দ্ৰিয় =অতি+ইন্দ্ৰিয়

শুভাগমন =শুভ+আগমন

পুৰুষোত্তম =পুৰুষ+উত্তম

প্ৰত্যাশা =প্ৰতি+আশা

প্ৰৌঢ় =প্ৰ+উঢ়

উন্নীত =উৎ+নীত

যজ্ঞ=যজ+ন

উদগতি =উৎ+গতি

সংগতি =সম্+গতি

আচ্ছাদন=আ+ছাদন

অ

 অকৃত + অৰ্থ = অকৃতাৰ্থ
 অক্ষ + ঊহিনী = অক্ষৌহিণী
 অঙ্গ + অঙ্গী = অঙ্গাঙ্গী
 অতি + অন্ত = অত্যন্ত
 অতি + অধিক = অত্যধিক
 অতি + আশ্বৰ্য = অত্যাশ্চৰ্য
 অতি + আচাৰ = অত্যাচাৰ
 অতি + উক্তি = অত্যুক্তি
 অতি + উত্তম = অত্যুত্তম
 অতি + উদাৰ = অত্যুদাৰ
 অতি + ঊৰ্ধ্ব = অত্যূৰ্ধ্ব
 অতি + এতিয়া = এতেকে
 অতি + ঐশ্বৰ্য = অত্যৈশ্বৰ্য
 অতীত + কাল = অতীতকাল
 অন্য + অন্য = অন্যান্য
 অন্য + উপায় = অনন্যোপায়
 অনু + অয় = অন্বয়
 অনু + এষণ = অন্বেষণ
 অনু + এষণা = অন্বেষণা
 অনু + ইত = অন্বিত
 অন্তৰ্ + গত = অন্তৰ্গত
 অন্তৰ্ + ভূত = অন্তৰ্ভূূত
 অন্তৰ্ + মুখ = অন্তৰ্মুখ
 অন্তৰ্ + দাহ = অন্তৰ্দাহ
 অপ + অপচয় = অপাপচয়
 অপ + ঈক্ষা = অপেক্ষা
 অভি + অন্তৰ = অভ্যন্তৰ
 অভি + অৰ্থনা = অভ্যৰ্থনা
 অভি + আগত = অভ্যাগত
 অভি + উত্থান = অভ্যুত্থান
 অভি + উদয় = অভ্যুদয়
 অভি + ইষ্ট = অভীষ্ট
 অমি + এক = আমেক
 অম্ল + ওদন = অম্লৌদন

---

 আ

 আকণ্ঠ + আগত = আকণ্ঠাগত
 আৰু + এক = আৰেক
 আদি + অন্ত = আদ্যন্ত
 আদি + অপি = অদ্যাপি
 আদি + অন্ত = আদ্যন্ত
 আত্ম + উৎকৰ্ষ = আত্মোৎকৰ্ষ
 আত্ম + অভিমান = আত্মাভিমান
 আত্ম + ঈশ্বৰ = আত্মেশ্বৰ
 আশা + অতীত = আশাতীত
 আশীঃ + বাদ = আশীৰ্বাদ
 আশ্চৰ্য + জনক = আশ্চৰ্যজনক

---

 ই / ঈ

 ইতি + আদি = ইত্যাদি
 ইতি + অৱসৰ = ইত্যৱসৰ
 ইতি + পূৰ্বে = ইতিপূৰ্বে
 ইতঃ + ততঃ = ইতস্ততঃ
 ইষ্ট + অনিষ্ট = ইষ্টানিষ্ট
 ঈশ্বৰ + ইচ্ছা = ঈশ্বৰেচ্ছা

---

 উ / ঊ

 উচ্চ + উচ্চ = উচ্চোচ্চ
 উত্তম + ঋণ = উত্তমৰ্ণ
 উত্তৰ + উত্তৰ = উত্তৰোত্তৰ
 উত্তৰ + অয়ন = উত্তৰায়ণ
 উৎ + স্থান = উত্থান
 উৎ + থাপিত = উত্থাপিত
 উৎ + লিখিত = উল্লিখিত
 উৎ + লাস = উল্লাস
 উৎ + জল = উজ্জ্বল
 উৎ + চাৰণ = উচ্চাৰণ
 উৎ + ছাদ = উচ্ছাদ
 উৎ + শৃংখল = উচ্ছৃংখল
 উৎ + হত = উদ্ধত
 উৎ + হাৰ = উদ্ধাৰ
 উৎ + শ্বাস = উচ্ছ্বাস
 উৎ + ছেদ = উচ্ছেদ
 উৎ + নয়ন = উন্নয়ন
 উৎ + মুখ = উন্মুখ
 উৎ + মত্ত = উন্মত্ত
 উৎ + ডীন = উড্ডীন
 উপ + অক্ষ = উপাধ্যক্ষ
 উপ + উক্ত = উপৰ্যুক্ত
 উপ + অধ্যায় = উপাধ্যায়
 উপ + ইন্দ্ৰ = উপেন্দ্ৰ
 উৰু + ওৰু = উৰূৰু

---

 ঋ / এক / এ / ঐ / ও / ঔ

 এক + এক = একৈক
 এক + অন্ত = একান্ত
 এক + অন্য = একান্য
 এত + এক = এতেক
 এতিয়া + এ = এতেই

---

 ক

 কত + এক = কতেক
 কথা + অমৃত = কথামৃত
 কৰ্ণ + অৰ্দ্ধ = কৰ্ণাৰ্ধ
 কাল + অন্তৰ = কালান্তৰ
 কি + এ = কিয়ে
 কিন্তু + অপি = কিস্ত্বপি
 কূল + অটা = কুলটা
 কৃ + ত = কৃত
 কৃষ্ণ + একত্ব = কৃষ্ণৈকত্ব

---

 গ / ঘ

 গংগা + অম্বু = গঙ্গাম্বু
 গংগা + উদক = গঙ্গোদক
 গংগা + ঊৰ্মি = গঙ্গোৰ্মি
 গজানন + আনন্দ = গজাননানন্দ
 গিৰি + ইন্দ্ৰ = গিৰীন্দ্ৰ
 গিৰি + ঈশ = গিৰীশ
 গুণ + অতীত = গুণাতীত
 গো + অক্ষ = গবাক্ষ
 গো + আদি = গবাদি
 গো + ইন্দ্ৰ = গৱেন্দ্ৰ
 গো + এষণা = গৱেষণা
 গো + পদ = গোষ্পদ
 ঘৰ + অমি = ঘৰামী
 ঘোঁৰা + চোৱাৰ = ঘোঁৰাচোৱাৰ

---

 চ / ছ

 চলচ্ + চিত্ৰ = চলচ্চিত্ৰ
 চকু + জুৰি = চকুযুৰি
 চতুঃ + পদ = চতুষ্পদ
 চতুঃ + সীমা = চতুঃসীমা
 চন্দ্ৰ + উদয় = চন্দ্ৰোদয়
 চিত্ত + আকৰ্ষক = চিত্তাকৰ্ষক
 চিৰ + অস্থাৱৰ = চিৰাস্থাৱৰ
 ছেদ + অন্ত = ছেদান্ত
 ছাত্ৰ + অৱস্থা = ছাত্ৰাৱস্থা

---

 জ / ঝ

 জগত + ঈশ = জগদীশ
 জগত + বন্ধু = জগদ্বন্ধু
 জগত + নাথ = জগন্নাথ
 জগত + হিত = জগদ্ধিত
 জন + এক = জনৈক
 জন + সমাগম = জনসমাগম
 জল + ওকা = জলৌকা
 জল + উদধি = জলোদধি
 জল + ওঘ = জলৌঘ
 জাত + অভিমান = জাতাভিমান
 জীৱ + আত্মা = জীৱাত্মা
 জীৱন + অন্ত = জীৱনান্ত
 জ্ঞান + উদয় = জ্ঞানোদয়
 জ্যোতিঃ + ময় = জ্যোতিৰ্ময়

---

 ত / থ

 তপো + বন = তপোবন
 তৰু + ছায়া = তৰুচ্ছায়া
 তৎ + কাল = তৎকাল
 তৎ + ক্ষণ = ততক্ষণ
 তৎ + ভব = তদ্ভব
 তৎ + হিত = তদ্ধিত
 তৎ + সম = তৎসম
 তাৰ + এক = তাৰেক
 তিথি + অন্ত = তিথ্যন্ত
 তিল + অৰ্ধ = তিলাৰ্ধ
 তীৰ্থ + উদক = তীৰ্থোদক
 তেতিয়া + এ = তেতিয়াই

---

 দ / ধ

 দিগ + অন্ত = দিগন্ত
 দিগ + বিজয় = দিগ্বিজয়
 দিগ + দৰ্শন = দিগ্দৰ্শন
 দিন + অন্ত = দিনান্ত
 দিন + অন্তে = দিনান্তে
 দীক্ষা + অন্ত = দীক্ষান্ত
 দুৰ্ + আত্মা = দুৰাত্মা
 দুৰ্ + গতি = দুৰ্গতি
 দুৰ্ + নীতি = দুৰ্নীতি
 দুৰ্ + লভ = দুৰ্লভ
 দুঃ + চিন্তা = দুশ্চিন্তা
 দুঃ + চৰিত্ৰ = দুশ্চৰিত্ৰ
 দুঃ + সহ = দুঃসহ
 দুঃ + প্ৰাপ্য = দুষ্প্ৰাপ্য
 দেৱ + অৰ্চনা = দেৱাৰ্চনা
 দেৱ + ঋষি = দেৱৰ্ষি
 দেৱ + ইন্দ্ৰ = দেৱেন্দ্ৰ
 দেৱ + ঈশ = দেৱেশ
 দেৱ + আলয় = দেৱালয়
 দেৱ + ঐশ্বৰ্য = দেৱৈশ্বৰ্য
 দেশ + অন্তৰ = দেশান্তৰ
 ধনুঃ + বাণ = ধনুৰ্বাণ
 ধনুঃ + বিদ্যা = ধনুৰ্বিদ্যা
 ধন + আশা = ধনাশা
 ধৰ্ম + অৱতাৰ = ধৰ্মাবতাৰ
 ধৰ্ম + অধৰ্ম = ধৰ্মাধৰ্ম

---

 ন

 নদী + অম্বু = নদম্বু
 নব + উদয় = নৱোদয়
 নব + অন্ন = নৱান্ন
 নমঃ + কাৰ = নমস্কাৰ
 নৰ + উত্তম = নৰোত্তম
 নৰ + ইন্দ্ৰ = নৰেন্দ্ৰ
 নৰ + অধম = নৰাধম
 নিৰ্ + আশা = নিৰাশা
 নিৰ্ + জল = নিৰ্জল
 নিৰ্ + জীৱ = নিৰ্জীৱ
 নিৰ্ + ধন = নিৰ্ধন
 নিৰ্ + ভয় = নিৰ্ভয়
 নিৰ্ + মল = নিৰ্মল
 নিঃ + চয় = নিশ্চয়
 নিঃ + ছিদ্ৰ = নিচ্ছিদ্ৰ
 নিঃ + তেজ = নিস্তেজ
 নিঃ + ফল = নিষ্পল
 নিঃ + পাপ = নিষ্পাপ
 নীলা + অচল = নীলাচল
 নৈ + খন = নৈখন

---

 প

 পঙ্ক + অজ = পঙ্কজ
 পদ + অৰ্থ = পদাৰ্থ
 পদ + অৰ্পণ = পদাপৰ্পণ
 পৰ + উপকাৰ = পৰোপকাৰ
 পৰ + অধীন = পৰাধীন
 পৰ + অৰ্ধ = পৰাৰ্ধ
 পৰম + ঋষি = পৰমৰ্ষি
 পৰম + ঈশ্বৰ = পৰমেশ্বৰ
 পৰম + ঔষধ = পৰমৌষধ
 পৰি + ঈক্ষা = পৰীক্ষা
 পৰি + ইতি = পৰীতি
 পৰি + ছদ = পৰিচ্ছদ
 পৰি + ছেদ = পৰিচ্ছেদ
 পৰি + চালনা = পৰিচালনা
 পৰশু + ৰাম = পৰশুৰাম
 পুতঃ + পবিত্ৰ = পুতপবিত্ৰ
 পুথি + ভঁৰাল = পুথিভঁৰাল
 পুৰঃ + কাৰ = পুৰস্কাৰ
 পুৰঃ + হিত = পুৰোহিত
 পূৰ্ণ + চন্দ্ৰ = পূৰ্ণচন্দ্ৰ
 পূৰ্ব + অপৰ = পূৰ্বাপৰ
 পূৰ্ব + অহ্ন = পূৰ্বাহ্ণ
 প্ৰ + অঞ্জলি = প্ৰাঞ্জলি
 প্ৰ + অধীন = প্ৰাধীন
 প্ৰ + অঙ্গন = প্ৰাঙ্গন
 প্ৰ + অৰ্থনা = প্ৰাৰ্থনা
 প্ৰ + ঈক্ষা = প্ৰেক্ষা
 প্ৰতি + এক = প্ৰত্যেক
 প্ৰতি + আশা = প্ৰত্যাশা
 প্ৰতি + উত্তৰ = প্ৰত্যুত্তৰ
 প্ৰতি + এক = প্ৰত্যেক
 প্ৰতি + অহ = প্ৰত্যহ
 প্ৰভাত + কাল = প্ৰভাতকাল

---

 ব

 বটু + ঈশ্বৰ = বটেশ্বৰ
 বন + ওষধি = বনৌষধি
 বহ্নি + উৎসব = বহ্ন্যুৎসব
 বাক + দেবী = বাগ্দেবী
 বাক + দান = বাগ্দান
 বাত + অনুকূল = বাতানুকূল
 বাৰ + এক = বাৰেক
 বালী + আড়ি = বালিয়াড়ি
 বিদ্যা + আলয় = বিদ্যালয়
 বিদ্যা + অভ্যাস = ವಿದ್ಯಾভ্যাস
 বিদ্যা + অলংকাৰ = বিদ্যালংকাৰ
 বিধি + অনুসাৰে = বিধিমতে / বিধ্যাত্মক
 বিশ্ব + ঐশ্বৰ্য = বিশ্বৈশ্বৰ্য
 বিষাদ + অন্ত = বিষাদান্ত
 বৃষ্টি + কাল = বৃষ্টিকাল
 বৃক্ষ + ছায়া = বৃক্ষচ্ছায়া
 ব্যৱহাৰ + উপযোগী = ব্যৱহাৰোপযোগী

---

 ভ

 ভক্ত + বৎসল = ভক্তবৎসল
 ভগ্ন + অৱস্থা = ভগ্নাৱস্থা
 ভয় + আতীত = ভয়াতীত
 ভানু + উদয় = ভানুদয়
 ভাৰত + আত্মা = ভাৰতাত্মা
 ভাব + আবেগ = ভাবাবেগ
 ভাষা + অন্তৰ = ভাষান্তৰ
 ভিক্ষা + অন্ন = ভিক্ষান্ন
 ভূ + ঊৰ্ধ্ব = ভূৰ্ধ্ব
 ভূ + গোল = ভূগোল

---

 ম

 মহা + ঋষি = মহৰ্ষি
 মহা + উদয় = মহোদয়
 মহা + আশয় = মহাশয়
 মহা + আনন্দ = মহানন্দ
 মহা + আত্মা = মহাত্মা
 মহা + ঐশ্বৰ্য = মহৈশ্বৰ্য
 মহা + ঔষধ = মহৌষধ
 মহা + ঈশ্বৰ = মহেশ্বৰ
 মনঃ + কষ্ট = মনঃকষ্ট
 মনঃ + যোগ = মনোযোগ
 মনঃ + নয়ন = মনোনয়ন
 মনঃ + ৰম = মনোৰম
 মত + অনুসাৰে = মতানুসাৰে
 মত + অন্তৰ = মতান্তৰ
 মৎস্য + অৱতাৰ = মৎস্যাপতাৰ
 মাতৃ + আদেশ = মাত্ৰাদেশ
 মধু + উৎসৱ = মধূৎসৱ
 মেঘ + আলয় = মেঘালয়
 মৌন + অৱলম্বন = মৌনাৱলম্বন

---

 য / ৰ / ল

 যথা + ইষ্ট = যথেষ্ট
 যথা + উচিত = যথোচিত
 যথা + অৰ্থ = যথাৰ্থ
 যদি + অপি = যদিও / যদ্যপি
 যাবৎ + জীৱন = যাৱজ্জীৱন
 ৰাজ + ঋষি = ৰাজৰ্ষি
 ৰাজ + ইন্দ্ৰ = ৰাজেন্দ্ৰ
 ৰত্ন + আকৰ = ৰত্নাকৰ
 ৰাম + অয়ন = ৰামায়ণ
 লোক + অপবাদ = লোকাপবাদ
 লতা + ইৱ = লতেৱ

---

 শ / ষ / স / হ

 শব্দ + অৰ্থ = শব্দাৰ্থ
 শুভ + ইচ্ছা = শুভেচ্ছা
 শুভ + আগমন = শুভাগমন
 শ্ৰদ্ধা + অঞ্জলি = শ্ৰদ্ধাঞ্জলি
 শ্ৰী + ঈশ = শ্ৰীশ
 ষট্ + আনন = ষড়ানন
 ষট্ + যন্ত্ৰ = ষড়যন্ত্ৰ
 ষট্ + ঋতু = ষড়ঋতু
 সৎ + আশয় = সদাশয়
 সৎ + জন = সজ্জন
 সৎ + চিন্তা = সচ্চিন্তা
 সৎ + চৰিত্ৰ = সচ্চৰিত্ৰ
 সম্ + গ্ৰহ = সংগ্ৰহ
 সম্ + সাৰ = সংসাৰ
 সম্ + পূৰ্ণ = সম্পূৰ্ণ
 সম্ + বাদ = সংবাদ
 সম্ + যোগ = সংযোগ
 সম্ + হাৰ = সংহাৰ
 সম্ + মুখ = সম্মুখ
 সম্ + তোষ = সন্তোষ
 সম্ + কল্প = সংকল্প
 সৰ্ব + অঙ্গ = সৰ্বাঙ্গ
 সূৰ্য + উদয় = সূৰ্যোদয়
 সিংহ + আসন = সিংহাসন
 সু + অল্প = স্বল্প
 সু + অচ্ছ = স্বচ্ছ
 সু + আগত = স্বাগতম
 সু + ইচ্ছা = স্বেচ্ছা
 সুবৰ্ণ + সুযোগ = সুবৰ্ণসুযোগ
 হিত + উপদেশ = হিতোপদেশ
 হিম + আলয় = হিমালয়
 হৃদ্ + কম্প = হৃৎকম্প

সন্ধি

সন্ধি শব্দটো সংস্কৃত ভাষাৰ শব্দ। সন্ধি শব্দৰ অৰ্থ জোৰা। দুটা শব্দ জোৰা লাগি বা লগ হৈ এক বিশেষ নিয়মৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়াৰ নাম সন্ধি। সন্ধি হওঁতে প্ৰথম শব্দৰ শেষৰ বৰ্ণৰ লগত দ্বিতীয় শব্দৰ আদি বৰ্ণৰ সংযোগ ঘটে।

সন্ধি দুবিধ-

১)স্বৰ সন্ধি -স্বৰবৰ্ণ+স্বৰবৰ্ণ

২)ব্যঞ্জন সন্ধি - স্বৰবৰ্ণ+ব্যঞ্জনবৰ্ণ

- ব্যঞ্জনবৰ্ণ+স্বৰবৰ্ণ

- ব্যঞ্জনবৰ্ণ+ব্যঞ্জনবৰ্ণ

স্বৰ সন্ধি- স্বৰবৰ্ণৰ লগত স্বৰবৰ্ণৰ সংযোগ ঘটি যি সন্ধি হয় তাকে স্বৰসন্ধি বোলে।

পৰীক্ষাঃ পৰি+ঈক্ষা

নাৱিকঃ নৌ+ইক

যথাৰ্থঃ যথা+অৰ্থ

স্বৰসন্ধিৰ নিয়মঃ

১)অ ৰ পাছত অ মিলিত হৈ আ হয়।(অ+অ=আ)

নৰ+অধম=নৰাধম

চল+অচল=চলাচল

দেশ+অন্তৰ=দেশান্তৰ

সূৰ্য+অস্ত=সূৰ্যাস্ত

ক্ষুদ্ৰ+অতীত=ক্ষুদ্ৰাতীত

বৃত্ৰ+অসুৰ=বৃত্ৰাসুৰ

২)অ ৰ পাছত আ মিলিত হৈ আ হয়।(অ+আ=আ)

নিত্য+আনন্দ=নিত্যানন্দ

পঞ্চ+আনন=পঞ্চানন

ৰত্ন+আকৰ=ৰত্নাকৰ

উপ+আচাৰ্য=উপাচাৰ্য

এক+আকাৰ=একাকাৰ

শোক+আকুল=শোকাকুল

৩)আ ৰ পাছত অ মিলিত হৈ আ হয়।(আ+অ=আ)

আশা+অনুৰূপ=আশানুৰূপ

বিদ্যা+অলংকাৰ=বিদ্যালংকাৰ

শ্ৰদ্ধা+অঞ্জলি=শ্ৰদ্ধাঞ্জলি

যথা্+অৰ্থ=যথাৰ্থ

সীমা+অন্ত=সীমান্ত

ঘোষা+অমৃত=ঘোষামৃত

৪)আ ৰ পাছত আ মিলিত হৈ আ হয়।(আ+আ=আ)

উমা+আনন্দ=উমানন্দ

বিদ্যা+আলয়=বিদ্যালয়

মহা+আনন্দ=মহানন্দ

মন্ত্ৰণা+আলয়=মন্ত্ৰণালয়

মহা+আশয়=মহাশয়

মহা+আলয়=মহালয়

৫)ই ৰ পাছত ই মিলিত হৈ ঈ হয়।(ই+ই=ঈ)

অতি+ইত=অতীত

মহি+ইন্দ্ৰ=মহীন্দ্ৰ

প্ৰতি+ইতি=প্ৰতীতি

বুধি+ইন্দ্ৰ=বুধীন্দ্ৰ

কবি+ইন্দ্ৰ=কবীন্দ্ৰ

গিৰি+ইন্দ্ৰ=গিৰীন্দ্ৰ

অতি+ইব=অতীব

অভি+ইষ্ট=অভীষ্ট

৬)ই ৰ পাছত ঈ মিলিত হৈ ঈ হয়।(ই+ঈ=ঈ)

অধি+ঈশ্বৰ=অধীশ্বৰ

গিৰি+ঈশ=গিৰীশ

পৰি+ঈক্ষা=পৰীক্ষা

প্ৰতি+ঈক্ষা=প্ৰতীক্ষা

৭)ঈ ৰ পাছত ই মিলিত হৈ ঈ হয়।(ঈ+ই=ঈ)

গুণী+ইন্দ্ৰ=গুণীন্দ্ৰ

মহী+ইন্দ্ৰ=মহীন্দ্ৰ

মহতী+ইচ্ছা=মহতীচ্ছা

শচী+ইন্দ্ৰ=শচীন্দ্ৰ

সুধী+ইন্দ্ৰ=সুধীন্দ্ৰ

বলী+ইন্দ্ৰ=বলীন্দ্ৰ

৮)ঈ ৰ পাছত ঈ মিলিত হৈ ঈ হয়।(ঈ+ঈ=ঈ)

পৃথিৱী+ঈশ্বৰপৃ=থিৱীশ্বৰ

গৌৰী+ঈশ্বৰ=গৌৰীশ্বৰ

মহী+ঈশ=মহীশ

সতী+ঈশ=সতীশ

৯)অ ৰ পাছত ই মিলিত হৈ এ হয়।(অ+ই=এ)

গজ+ইন্দ্ৰ=গজেন্দ্ৰ

নৰ+ইন্দ্ৰ=নৰেন্দ্ৰ

বীৰ+ইন্দ্ৰ=বীৰেন্দ্ৰ

ভৱ+ইন্দ্ৰ=ভৱেন্দ্ৰ

নাগ+ইন্দ্ৰ=নাগেন্দ্ৰ

১০)আ ৰ পাছত ই মিলিত হৈ এ হয়।(আ+ই=এ)

মহা+ইন্দ্ৰ=মহেন্দ্ৰ

যথা+ইষ্ট=যথেষ্ট

১১)অ ৰ পাছত ঈ মিলিত হৈ এ হয়।(অ+ঈ=এ)

গণ+ঈশ=গণেশ

দীন+ঈশ=দীনেশ

দেৱ+ঈশ্বৰ=দেৱেশ্বৰ

পৰম+ঈশ্বৰ=পৰমেশ্বৰ

ফুল+ঈশ্বৰ=ফুলেশ্বৰ

ৰাম+ঈশ্বৰ=ৰামেশ্বৰ

টংক+ঈশ্বৰ=টংকেশ্বৰ

ভৱ+ঈশ=ভৱেশ

১২)আ ৰ পাছত ঈ মিলিত হৈ এ হয়।(আ+ঈ=এ)

দুৰ্গা+ঈশ্বৰ=দুৰ্গেশ্বৰ

মহা+ঈশ=মহেশ

ৰমা+ঈশ=ৰমেশ

লংকা+ঈশ্বৰ=লংকেশ্বৰ

১৩)অ ৰ পাছত উ মিলিত হৈ এ হয়।(অ+উ=ও)

জন্ম+উৎসৱ=জন্মোৎসৱ

নন্দ+উৎসৱ=নন্দোৎসৱ

নৰ+উত্তম=নৰোত্তম

প্ৰশ্ন+উত্তৰ=প্ৰশ্নোত্তৰ

সৰ্ব+উত্তম=সৰ্বোত্তম

সূৰ্য+উদয়=সূৰ্যোদয়

সহ+উদৰ=সহোদৰ

শীত+উষ্ণ=শীতোষ্ণ

পাদ+উদক=পাদোদক

১৪)আ ৰ পাছত উ মিলিত হৈ এ হয়।(আ+উ=ও)

গংগা+উদক=গংগোদক

মহা+উদয়=মহোদয়

দুৰ্গা+উৎসৱ=দুৰ্গোৎসৱ

যথা+উচিত=যথোচিত

যথা+উক্তি=যথোক্তি

মহা+উত্তম=মহোত্তম

১৫)আ ৰ পাছত ঊ মিলিত হৈ এ হয়।(আ+ঊ=ও)

গমগা+উৰ্মি=গংগোৰ্মি

মহা+উৰ্মি=মহোৰ্মি

১৬)অ বা আ ৰ পাছত ঋ যোগ হ’লে ৰেফ আৰু ঋত যোগ হ’লে আৰ্ত হয়।(অ/আ+ঋত=আৰ্ত)

দেৱ+ঋষি=দেৱৰ্ষি

ৰাজ+ঋষি=ৰাজৰ্ষি

সপ্ত+ঋষি=সপ্তৰ্ষি

তৃষ্ণা+ঋত=তৃষ্ণাৰ্ত

শোক+ঋত=শোকাৰ্ত

ক্ষুধা+ঋত=ক্ষুধাৰ্ত

১৭)অ বা আ ৰ পাছত এ বা ঐ যোগ হ’লে ঐ হয়।(অ+এ=ঐ আ+এ=ঐ অ+ঐ=ঐ আ+ঐ=ঐ)

জন+এক=জনৈক

মহা+ঐশ্বৰ্য=মহৈশ্বৰ্য

হিত+এষী=হিতৈষী

তথা+এবচ=তথৈবচ

পৰম+ঐশ্বৰ্য=পৰমৈশ্বৰ্য

যথা+এব=যথৈব

১৮)অ বা আ ৰ পাছত ও,ঔ,ঐ যোগ হ’লে ঔ হয়।(অ+ও=ঔ আ+ও=ঔ অ+ঔ=ঔ আ+ঐ=ঔ)

জল+ঔকা=জলৌকা

জলা+ওলোৱা=জলৌলোৱা

বন+ঔষধ=বনৌষধ

মহা+ঔষধ=মহৌষধ

১৯)ই ৰ পাছত অ,আ,উ নাইবা এ যোগ হ’লে য কাৰ হয়।

অতি+অন্ত=অত্যন্ত

যদি+অপি=যদ্যপি

ইতি+আদি=ইত্যাদি

প্ৰতি+আহ্বান=প্ৰত্যাহ্বান

অতি+উত্তম=অত্যুত্তম

২০)উ ৰ পাছত অ,আ নাইবা এ যোগ হ’লে ৱ হয়।

অনু+অয়=অন্বয়

মনু+অন্তৰ=মন্বন্তৰ

সু+আগত=স্বাগত

অনু+এষণ=অন্বেষণ

অনু+এষা=অন্বেষা

২১)এৰ লগত অৰ সংযোগ ঘটিলে অয় হয়।

নে+অন=নয়ন

শে+অন=শয়ন

২২)ঐৰ লগত আৰ সংযোগ ঘটিলে আয় হয়।

নৈ+অক=নায়ক

গৈ+অক=গায়ক

২৩)ও ৰ পাছত অ,ই নাইবা এ যোগ হ’লে অৱ হয়।

পো+অন=পৱন

ভো+অন=ভৱন

২৪)ঔ ৰ পাছত অ,ই হৈ আৱ হয় আৰু উ যোগ হলে উৱ হয়।

ভৌ+অক=ভাৱক

পৌ+অন=পাৱন

ভৌ+উক=ভাৱুক

২৫) কিছুমান সন্ধিযুক্ত শব্দ ওপৰত উল্লেখ কৰা নিয়মবোৰৰ ব্যতিক্ৰম ঘটে।

অক্ষ+ওহিনী=অক্ষৌহিনী

গো+ইন্দ্ৰ=গবেন্দ্ৰ

গো+অক্ষ=গবাক্ষ

শাৰ+অংগ=শাৰংগ

কুল+অটা=কুলতা

গো+ঈশ=গবেশ

এনেবিলাক শব্দক নিপাতনে সিদ্ধ বুলি কোৱা হয়।

ব্যঞ্জন সন্ধি- ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ লগত স্বৰবৰ্ণ, স্বৰবৰ্ণৰ লগত ব্যঞ্জনবৰ্ণ, ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ লগত ব্যঞ্জনবৰ্ণৰ সংযোগ ঘটি যি সন্ধি হয় তাকে ব্যঞ্জন সন্ধি বোলে।

হোমাগ্নি :হোম+অগ্নি

উচ্ছল :উৎ+ছল

চন্দ্ৰোদয় :চন্দ্ৰ+উদয়

 

ব্যঞ্জনসন্ধিৰ নিয়মঃ

১)প্ৰথম অংশৰ শেষৰ ব্যঞ্জন বৰ্ণ ‘ৎ’ থাকিলে পাছৰ স্বৰবৰ্ণৰ সংযোগ ঘটোতে ৎৰ ঠাইত ‘দ’ হয়।

জগৎ+ঈশ্বৰ=জগদীশ্বৰ

তৎ+উপৰি=তদুপৰি

সৎ+আশয়=সদাশয়

সৎ+উপদেশ=সদুপদেশ

২)প্ৰথম অংশৰ শেষৰ ব্যঞ্জন বৰ্ণ ‘দ’ হলে পাছৰ অংশৰ প্ৰথম বৰ্ণ চ বা ছ যদি থাকে তেন্তে দৰ ঠাইত চ হয়।

তদ+ছবি=তচ্ছবি

বিপদ+চয়=বিপচ্চয়

৩)প্ৰথম অংশৰ শেষৰ ব্যঞ্জন বৰ্ণ ‘ত’ বা ‘দ’ হলে পাছৰ অংশৰ প্ৰথম বৰ্ণ জ বা ঝ যদি থাকে তেন্তে ত আৰু দৰ ঠাইত জ হয়।

বিপদ+জাল=বিপজ্জাল

সৎ+জল=সজ্জল

৪)পাছৰ শব্দৰ প্ৰথম ‘ঠ’ থাকি আগৰ শব্দৰ শেষৰ বৰ্ণ ত বা দ থাকিলে ত বা দৰ ঠাইত ট হয়।

ভৱৎ+ঠক্কুৰ=ভৱটঠক্কুৰ

৫)আগৰ বৰ্ণ ত বা দ হৈ পাছত ভ বা চ থাকিলে ত বা দ ৰ ঠাইত দ বা ড হয়।

উৎ+ভিদ=উদ্ভিদ

বৃহৎ+ঢক্কা=বৃহডঢক্কা

৬) পাছৰ বৰ্ণ ল থাকি আগৰ বৰ্ণ ত বা দ থাকিলে ত বা দৰ ঠাইত ল হয়।

উৎ+লাস=উল্লাস

বিপদ+লক্ষণ=বিপল্লক্ষণ

উৎ+লিখিত=উল্লিখিত

৭) আগৰ বৰ্ণ ত দ থাকি পাছৰ বৰ্ণ হ থাকিলে তৰ ঠাইত দ আৰু দৰ ঠাইত ধ হয়।

উৎ+সাৰ=উদ্ধাৰ

উৎ+হত=উদ্ধত

তৎ+হিত=তদ্ধিত

৮) পাছৰ পদৰ প্ৰথম বৰ্ণটো ‘ন’ থাকিলে আগৰ পদৰ শেষৰ বৰ্ণ ৎ হলে ৎৰ ঠাইত ন বহে আৰু সন্ধিযুক্ত বৰ্ণ দুটা ন হয়।

উৎ+নাসিক=উন্নাসিক

উৎ+নয়ন=উন্নয়ন

জগৎ+নিবাস=জগন্নিবাস

৯)’ষ’ৰ পাছত ত থাকিলে ত ৰ ঠাইত ট হয় আৰু থ থাকিলে ঠ হয়।

ষষ+থষ=ষ্ঠ

হৃ+ষত=হৃষ্ট

১০) চ বা জৰ পাছত ন থাকিলে ন’’ৰ ঠাইত ঞ হয়।

ৰাজ+নী=ৰাজ্ঞী

যাচ+না=যাচ্ঞা

১১) কোনো বৰ্গীয় বৰ্ণত প্ৰথমবৰ্ণৰ পাছত ন বা ম থাকিলে প্ৰথম বৰ্গীয় বৰ্ণৰ ঠাইত পঞ্চম বৰ্গীয় বৰ্ণ হব।

বাক্+ময়=বাঙ্ময়

জগত+মাতা=জগন্মাতা

১২)প্ৰথম অংশৰ শেষৰ বৰ্ণ বৰ্গীয় প্ৰথম বৰ্ণ হৈ পাছৰ অংশৰ প্ৰথম বৰ্ণ স্বৰবৰ্ণ বা বৰ্গীয় তৃতীয়, চতুৰ্থ অথবা য,ৰ,ল,ৱ,হ থাকিলে প্ৰথম বৰ্ণৰ ঠাইত তৃতীয় বৰ্ণ হয়।

দিক্+গজ=দিগগজ

বাক+ঈশ=বাগীশ

জগত+ঈশ=জগদীশ

সৎ+আশয়=সদাশয়

দিক+অন্ত=দিগন্ত

ষট্+আনন=ষড়ানন

১৩)প্ৰথম শব্দৰ অন্ত্য বৰ্ণ ম থাকি পাছৰ শব্দৰ প্ৰথম বৰ্ণ উষ্মবৰ্ণ বা অন্তস্থবৰ্ণ থাকিলে ‘ম’ৰ ঠাইত ং হয়।

সম্+হাৰ=সংহাৰ

সম্+বাদ=সংবাদ

সম্+যত=সংযত

১৪) প্ৰথম পদৰ শেষৰ বৰ্ণ ‘ম’ৰ পাছত যি বৰ্গৰ বৰ্ণ থাকে সেই বৰ্গৰ পঞ্চম বৰ্ণ হয়।

সম্+গীত=সংগীত

সম্+ঘাট=সংঘাট

শম্+কৰ=শঙ্কৰ

১৫) উৎ উপসৰ্গৰ লগত স্থা ধাতু সংযোগ ঘটিলে ‘স’ লুপ্ত হয়।

উৎ+স্থাপন=উত্থাপন

উৎ+স্থাপক=উত্থাপক

উৎ+স্থিত=উত্থিত

১৬) স্বৰবৰ্ণৰ পাছত ছ থাকিলে চ্ছ হয়।

আ+ছন্ন=আচ্ছন্ন

বি+ছেদ=বিচ্ছেদ

বি+ছিন্ন=বিচ্ছন্ন

১৭) দিব্ শব্দ ব্যঞ্জন চিন যুক্ত হলে ‘দিব্’ৰ পৰিৱৰ্তে ’দ্যু’ হয়।

দিব্+লোক=দ্যুলোক

বিসৰ্গ বৰ্ণ ব্যঞ্জনবৰ্ণ। কিছুমান শব্দৰ পূৰ্বপদৰ শেষৰ বৰ্ণটো বিসৰ্গ(­ঃ) থাকে। বিসৰ্গযুক্ত সন্ধি ব্যঞ্জনসন্ধি। সেইবাবে বিসৰ্গযুক্ত ব্যঞ্জনসন্ধিক বিসৰ্গ সন্ধি বুলিও কোৱা হয়।

১) পূৰ্বপদৰ শেষৰ বৰ্ণ বিসৰ্গ যুক্ত হৈ পাছৰ প্ৰথম বৰ্ণ চ বা ছ হলে বিসৰ্গৰ ঠাইত শ হয়।

নিঃ+চয়=নিশ্চয়

নিঃ+চিন্তা=নিশ্চিন্তা

নিঃ+চিত=নিশ্চিত

২) পূৰ্বপদৰ শেষৰ বৰ্ণ বিসৰ্গ যুক্ত হৈ পাছৰ প্ৰথম বৰ্ণ ট বা ঠ হলে বিসৰ্গৰ ঠাইত ষ হয়।

ধনুঃ+টংকাৰ=ধনুষ্টংকাৰ

নিঃ+ঠুৰ=নিষ্ঠুৰ

৩) দ্বিতীয় পদৰ প্ৰথম বৰ্ণ ক,খ,ত,প আৰু ফ থাকিলে প্ৰথম পদৰ বিসৰ্গ বৰ্ণ স আৰু কেতিয়াবা ষ লৈ পৰিৱৰ্তন হয়।

নমঃ+কাৰ=নমস্কাৰ

তিৰঃ+কাৰ=তিৰস্কাৰ

নিঃ+খল=নিস্খল

নিঃ+কাম=নিস্কাম

৪)অ,আ ভিন্ন স্বৰবৰ্ণৰ পাছত যদি বিসৰ্গ থাকি দ্বিতীয় পদৰ প্ৰথম বৰ্ণ বৰ্গীয়বৰ্ণৰ তৃতীয়, চতুৰ্থ, পঞ্চম বৰ্ণ বা য, ৰ, ল, ৱ, হ থাকে তেতিয়া বিসৰ্গৰ ঠাইত ৰ-কাৰ হয়।

দুঃ+অৱস্থা=দুৰৱস্থা

দুঃ+ঘোৰ=দুৰ্ঘোৰ

নিঃ+আকাৰ=নিৰাকাৰ

নিঃ+গত=নিৰ্গত

আশীঃ+বাদ=আশীৰ্বাদ

অন্তঃ+আত্মা=অন্তৰাত্মা

বহিঃ+আগত=বহিৰাগত

পুনঃ+অপি=পুনৰপি

৫) উপসৰ্গযুক্ত বিসৰ্গৰ সৈতে সন্ধি হলে বিসৰ্গ ষ, স, ৰ লৈ পৰিৱৰ্তন হয়।

দুঃ+নীতি=দুৰ্নীতি

দুঃ+কৰ=দুষ্কৰ

নিঃ+নয়=নিৰ্ণয়

৬) বিসৰ্গৰ পাছত শ আৰু স থাকিলে সন্ধি নহয়।

নিঃ+সন্দেহ=নিঃসন্দেহ

দুঃ+সহ=দুঃসহ

দুঃ+শীলা=দুঃশীলা

সন্ধিভাঙা বা পাতা

সঞ্চয়=সম্+চয়

সংগ্ৰহ =সম্+গ্ৰহ

তদুপৰি =তৎ+উপৰি

জগদীশ্বৰ =জগত+ঈশ্বৰ

সংলাপ =সম্+লাপ

সৰ্বেশ্বৰ =সৰ্ব+ঈশ্বৰ

মহাৰ্ঘ =মহা+অৰ্ঘ

প্ৰত্যুপকাৰ =প্ৰতি+উপকাৰ

কৃদন্ত =কৃৎ+অন্ত