ASSEB Class IX General Science Chapter 1 questions and Answers

অধ্যায়-১: আমাৰ চাৰিওকাষৰ বস্তুবোৰ (Matter in Our Surroundings)

ইন-টেক্সট প্রশ্নাৱলী (In-Text Questions)

১. তলৰ কোনবোৰ পদাৰ্থ?
চকী, বায়ু, প্রেম, গোন্ধ, ঘৃণা, বাদাম, চিন্তা, ঠাণ্ডা, ঠাণ্ডা-পানীয়, সুগন্ধি দ্ৰব্যৰ সুবাস।

উত্তৰ:

যিবোৰ বস্তুৰ ভৰ আছে আৰু স্থান বা ঠাই দখল কৰে, সেইবোৰেই হ'ল পদাৰ্থ। প্ৰশ্নত দিয়া বস্তুবোৰৰ ভিতৰত তলত উল্লেখ কৰাবোৰ পদাৰ্থ:

• চকী
• বায়ু
• বাদাম
• ঠাণ্ডা-পানীয়
• সুগন্ধি দ্ৰব্যৰ সুবাস (সুবাস কঢ়িয়াই নিয়া বায়ুৰ পদাৰ্থিক কণিকাসমূহ)

টোকা: প্রেম, গোন্ধ, ঘৃণা, চিন্তা আৰু ঠাণ্ডা হৈছে কেৱল অনুভূতি বা ধাৰণা, সেয়েহে এইবোৰ পদাৰ্থ নহয়।

২. তলৰ পৰ্যবেক্ষণটোৰ কাৰণ দর্শোৱা:
উত্তপ্ত অৱস্থাত থকা বস্তুৰ গোন্ধ কেইবা মিটাৰ দূৰৰ পৰা পোৱা যায়। কিন্তু ঠাণ্ডা বস্তুৰ গোন্ধ পাবলৈ ওচৰলৈ যাব লাগে।

উত্তৰ:

উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি বাঢ়ে আৰু কণিকাবোৰে অধিক বেগেৰে গতি কৰিবলৈ লয়। গতিকে উত্তপ্ত বস্তুৰ পৰা ওলোৱা বাষ্পীয় কণিকাবোৰ বায়ুত দ্ৰুতগতিত ব্যাপিত (diffused) হৈ বহু দূৰলৈ বিয়পি পৰে। আনহাতে, ঠাণ্ডা বস্তুৰ ক্ষেত্ৰত কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি কম হোৱাৰ বাবে ব্যাপনৰ মাত্ৰা অতি কম হয়। সেইবাবে উত্তপ্ত বস্তুৰ গোন্ধ দূৰৰ পৰাই পোৱা যায়, কিন্তু ঠাণ্ডা বস্তুৰ গোন্ধ পাবলৈ অতি ওচৰলৈ যাব লাগে

৩. এজন ডুবাৰুৱে সাঁতোৰাৰ সময়ত পুখুৰীৰ পানী ফালি সোমাই যাব পাৰে। পদাৰ্থৰ কি ধৰ্মৰ ভিত্তিত এইটো সম্ভব?

উত্তৰ:

পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজত ব্যৱধান বা খালি স্থান থাকে আৰু ইহঁতৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বল গোটা পদাৰ্থতকৈ তৰল বা পানীত কম। এই ধৰ্মৰ বাবেই ডুবাৰুৱে হাত- ভৰিৰে পানীৰ কণিকাবোৰ আঁতৰাই পুখুৰীৰ পানী ফালি সহজে সোমাই যাব পাৰে

৪. পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ বৈশিষ্ট্য বিলাক কি কি?

উত্তৰ:

পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল:

1. পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজত খালী স্থান বা ব্যৱধান থাকে।
2. পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰে অনবৰতে গতি কৰি থাকে (অৰ্থাৎ ইহঁতৰ গতিশক্তি থাকে)।
3. পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰে ইটোৱে আনটোক আকৰ্ষণ কৰে।
4. পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ অতিশয় ক্ষুদ্ৰ, যি আমাৰ কল্পনাতীত।

১. পদাৰ্থৰ প্ৰতি একক আয়তনৰ ভৰৰ পৰিমাণকে ঘনত্ব বোলে। ($\text{ঘনত্ব} = \frac{\text{ভৰ}}{\text{আয়তন}}$)। তলৰ পদাৰ্থবোৰ ঘনত্বৰ উৰ্দ্ধক্ৰমত সজোৱা — বায়ু, চিমনিৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা, মৌ, পানী, চকমাটি, কপাহ আৰু লো।

উত্তৰ:

পদাৰ্থবোৰ ঘনত্বৰ উৰ্দ্ধক্ৰমত (কমৰ পৰা বেছিলৈ) সজালে তলত দিয়া ধৰণৰ হ'ব:

বায়ু < চিমনিৰ পৰা ওলোৱা ধোঁৱা < কপাহ < পানী < মৌ < চকমাটি < লো

২. (a) পদাৰ্থৰ বিভিন্ন অৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্যবোৰৰ পাৰ্থক্য দেখুৱাই এখন তালিকা কৰা।
(b) তলৰ বিষয় বিলাকৰ ওপৰত মন্তব্য দিয়া — দৃঢ়তা (rigidity), সংকোচনশীলতা (compressibility), প্ৰবাহিতা (fluidity), আকাৰ (shape), গতিশক্তি (kinetic energy) আৰু ঘনত্ব (density)।

উত্তৰ:

(a) পদাৰ্থৰ তিনিটা অৱস্থাৰ পাৰ্থক্যৰ তালিকা:

বৈশিষ্ট্য	গোটা (Solid)	জুলীয়া (Liquid)	গেছীয় (Gaseous)
আকাৰ আৰু আয়তন	নির্দিষ্ট আকৃতি আৰু স্থিৰ আয়তন আছে।	নির্দিষ্ট আয়তন আছে, কিন্তু নিজস্ব আকৃতি নাই।	নির্দিষ্ট আকৃতি বা নির্দিষ্ট আয়তন একো নাই।
দৃঢ়তা/প্ৰবাহিতা	দৃঢ় আৰু বৈ যাব নোৱাৰে।	দৃঢ় নহয়, প্ৰবাহী (বৈ যাব পাৰে)।	প্ৰবাহী আৰু সকলো দিশতে বৈ যাব পাৰে।
কণিকাৰ মাজৰ স্থান	কণিকাৰ মাজত ব্যৱধান অতি কম।	কণিকাৰ মাজত ব্যৱধান গোটা তকৈ বেছি।	কণিকাৰ মাজত ব্যৱধান আটাইতকৈ বেছি।
আকৰ্ষণ বল	কণিকাবোৰৰ মাজত আকৰ্ষণ বল অতি বেছি।	আকৰ্ষণ বল মধ্যমীয়া।	আকৰ্ষণ বল অতি নগণ্য বা কম।
সংকোচনশীলতা	সংকোচিত কৰিব নোৱাৰি (অতি নগণ্য)।	সংকোচনশীলতা কম।	যথেষ্ট বেছি সংকোচনশীল।

(b) পদসমূহৰ মন্তব্য:

• দৃঢ়তা (Rigidity): বাহ্যিক বল প্ৰয়োগ কৰিলেও পদাৰ্থই নিজৰ আকৃতি ধৰি ৰাখিব পৰা গুণকেই দৃঢ়তা বোলে। গোটা পদাৰ্থ অত্যন্ত দৃঢ়।
• সংকোচনশীলতা (Compressibility): বাহ্যিক চাপ প্ৰয়োগ কৰি পদাৰ্থৰ আয়তন কমাব পৰা ধৰ্মই হ'ল সংকোচনশীলতা। গেছীয় পদাৰ্থৰ সংকোচনশীলতা আটাইতকৈ বেছি।
• প্ৰবাহিতা (Fluidity): পদাৰ্থ বৈ যোৱাৰ ক্ষমতাকে প্ৰবাহিতা বোলে। তৰল আৰু গেছীয় পদাৰ্থই বৈ যাব পাৰে, সেয়ে ইহঁতক প্ৰবাহী বোলা হয়।
• আকাৰ (Shape): কোনো পদাৰ্থই গঠন কৰা নির্দিষ্ট বাহ্যিক অৱয়ব বা গঢ়েই হৈছে তাৰ আকাৰ। কেৱল কঠিন পদাৰ্থৰে নির্দিষ্ট আকাৰ থাকে।
• গতিশক্তি (Kinetic energy): কণিকাবোৰৰ গতিৰ বাবে পদাৰ্থৰ ভিতৰত সৃষ্টি হোৱা শক্তিয়েই গতিশক্তি। গেছীয় পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি আটাইতকৈ বেছি আৰু কঠিন পদাৰ্থৰ আটাইতকৈ কম।
• ঘনত্ব (Density): পদাৰ্থৰ প্ৰতি একক আয়তনৰ ভৰৰ পৰিমাণকে ঘনত্ব বোলে। সাধাৰণতে কঠিন পদাৰ্থৰ ঘনত্ব বেছি আৰু গেছীয় পদাৰ্থৰ ঘনত্ব অতি কম।

৩. কাৰণ দর্শোৱা —
(a) কোনো এটা বন্ধ পাত্ৰত গেছ ৰাখিলে সেই গেছে পাত্ৰটোৰ সকলো অংশ অধিকাৰ কৰে।
(b) ধাৰক পাত্ৰৰ বেৰত গেছে চাপ দিয়ে।
(c) কাঠৰ টেবুল এখনক কঠিন পদার্থ বুলিব পাৰি।
(d) বায়ুত আমাৰ হাতখন সহজে ঘূৰাব পাৰো কিন্তু কাঠ এডোখৰৰ মাজেৰে ঘূৰাবলৈ এজন কেৰাটে বিশেষজ্ঞৰ প্রয়োজন।

উত্তৰ:

(a) গেছীয় পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজত আকৰ্ষণ বল অতি নগণ্য আৰু ইহঁতৰ গতিশক্তি অতি বেছি। ইয়াৰ ফলত কণিকাবোৰে সকলো দিশতে মুক্তভাৱে আৰু তীব্ৰ বেগেৰে গতি কৰিব পাৰে। সেয়েহে বন্ধ পাত্ৰত ৰাখিলে গেছে পাত্ৰটোৰ সকলো অংশ অধিকাৰ কৰি লয়

(b) গেছীয় অৱস্থাত কণিকাবোৰে তীব্ৰ বেগেৰে যাদৃচ্ছিকভাৱে ঘূৰি ফুৰে। এনে চলনৰ বাবে কণিকাবোৰে পৰস্পৰে পৰস্পৰক আৰু ধাৰক পাত্ৰৰ বেৰত খুন্দা মাৰে। ধাৰক পাত্ৰৰ বেৰৰ প্ৰতি একক ক্ষেত্রফলত কণিকাবোৰে প্ৰয়োগ কৰা এই বলৰ বাবেই গেছে পাত্ৰৰ বেৰত চাপ দিয়ে

(c) কাঠৰ টেবুলখনৰ এটা নির্দিষ্ট আকৃতি, স্পষ্ট পৰিসীমা আৰু স্থিৰ আয়তন আছে। লগতে ই কঠিন, দৃঢ় আৰু ইয়াক সংকুচিত কৰিব নোৱাৰি। এইবোৰ কঠিন পদাৰ্থৰ ধৰ্ম হোৱাৰ বাবে কাঠৰ টেবুলখনক কঠিন পদাৰ্থ বুলি কোৱা হয়

(d) বায়ু এবিধ গেছীয় পদাৰ্থ আৰু ইয়াৰ কণিকাবোৰৰ মাজত প্ৰচুৰ খালি স্থান থাকে আৰু আকৰ্ষণ বল অতি কম। সেয়ে বায়ুত হাতখন সহজে ঘূৰাব পাৰি। কিন্তু কাঠ এবিধ কঠিন পদাৰ্থ, যাৰ কণিকাবোৰ অতি ঘনভাৱে সংবদ্ধ হৈ থাকে আৰু সিহঁতৰ মাজত আকৰ্ষণ বল খুবেই বেছি। সেয়ে কাঠৰ মাজেৰে হাত নিবলৈ বা ভঙিবলৈ কেৰাটে বিশেষজ্ঞৰ দৰে অধিক বলৰ প্ৰয়োজন হয়

৪. কঠিন পদাৰ্থৰ তুলনাত জুলীয়া পদাৰ্থৰ ঘনত্ব কম। কিন্তু দেখিছানে- বৰফ পানীত ওপঙে; কিয় বাৰু?

উত্তৰ:

যিদৰে কঠিন পদাৰ্থৰ ঘনত্ব সাধাৰণতে তৰলতকৈ বেছি হয়, তথাপি বৰফৰ ক্ষেত্ৰত ব্যতিক্ৰম দেখা যায়। বৰফ গঠন হঁওতে ইয়াৰ কণিকাবোৰৰ মাজত সঁজাৰ দৰে পঞ্জৰীয় গঠন (cage-like structure) সৃষ্টি হয়, যাৰ ভিতৰত বহুতো খালী ঠাই বা ৰন্ধ্ৰ ৰৈ যায়। ইয়াৰ ফলত সমান ভৰৰ পানীৰ তুলনাত বৰফৰ আয়তন বৃদ্ধি পায়। আয়তন বঢ়াৰ বাবে বৰফৰ ঘনত্ব পানীতকৈ কম হয়। ঘনত্ব কম হোৱা বাবেই বৰফ পানীত ওপঙে

১. তলত দিয়া উষ্ণতাবোৰ চেলছিয়াছ স্কেলত প্রকাশ কৰা-
(a) 300 K
(b) 573 K

উত্তৰ:

আমি জানো যে, ছেলছিয়াছ স্কেলৰ উষ্ণতা = কেলভিন স্কেলৰ উষ্ণতা - ২৭৩

(a) 300 K:
$\text{উষ্ণতা} = 300 - 273 = 27^\circ\text{C}$

(b) 573 K:
$\text{উষ্ণতা} = 573 - 273 = 300^\circ\text{C}$

২. তলৰ উষ্ণতাবিলাকত পানীৰ ভৌতিক অবস্থা কি হব?
(a) $250^\circ\text{C}$
(b) $100^\circ\text{C}$

উত্তৰ:

(a) $250^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত: যিহেতু পানীৰ উতলাংক $100^\circ\text{C}$, সেয়েহে $250^\circ\text{C}$ ত পানী গেছীয় অৱস্থাত (জলীয় বাষ্প) থাকিব

(b) $100^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত: $100^\circ\text{C}$ হৈছে পানীৰ উতলাংক। এই উষ্ণতাত পানী জুলীয়া (তৰল) আৰু গেছীয় (বাষ্প) — এই দুয়োটা অৱস্থাতে সহাৱস্থান কৰিব পাৰে (কাৰণ পানী বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ থাকে)

৩. কোনো পদাৰ্থৰ ভৌতিক অৱস্থাৰ পৰিবৰ্তনৰ সময়চোৱাত উষ্ণতা স্থিৰ হৈ থাকে কিয়?

উত্তৰ:

অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত যোগ যোগান ধৰা তাপ শক্তিখিনিক পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বল অতিক্ৰম কৰি অৱস্থা সলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই তাপ শক্তিক পদাৰ্থই শোষণ কৰি লয়, যাক 'লীন তাপ' (Latent heat) বোলা হয়। যিহেতু এই তাপশক্তিয়ে কণিকাবোৰৰ গতিশক্তি বৃদ্ধি নকৰে, সেয়ে অৱস্থা পৰিৱৰ্তন সম্পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে উষ্ণতা স্থিৰ হৈ থাকে

৪. বায়ুমণ্ডলীয় গেছ জুলীয়া কৰিব পৰা পদ্ধতি এটা কোৱা।

উত্তৰ:

উষ্ণতা হ্ৰাস কৰি আৰু চাপ বৃদ্ধি কৰি (চাপ প্ৰয়োগ কৰি) বায়ুমণ্ডলীয় গেছ তৰল বা জুলীয়া কৰিব পাৰি

১. Desert cooler এটাই শুষ্ক গৰম দিনত ভালকৈ ঠাণ্ডা কৰে কিয়?

উত্তৰ:

শুষ্ক গৰম দিনত বায়ুত আৰ্দ্ৰতা (জলীয় বাষ্পৰ পৰিমাণ) কম থাকে আৰু উষ্ণতা বেছি থাকে। আমি জানো যে উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু আৰ্দ্ৰতা হ্ৰাস পালে বাষ্পীভৱনৰ হাৰ দ্ৰুত হয়। ডেজাৰ্ট কুলাৰৰ (Desert cooler) পানীখিনি বেগাই বাষ্পীভূত হ'বলৈ ধৰে আৰু বাতাবৰণৰ পৰা লীন তাপ শোষণ কৰি পৰিৱেশটো অধিক শীতল বা ঠাণ্ডা কৰি তোলে

২. গ্রীষ্মকালত মাটিৰ কলহৰ পানী ঠাণ্ডা হৈ থাকে কিয়?

উত্তৰ:

মাটিৰ কলহৰ বেৰত অসংখ্য ক্ষুদ্ৰ ক্ষুদ্ৰ ৰন্ধ্ৰ বা ফুটোৱা থাকে। এই ৰন্ধ্ৰসমূহেদি ভিতৰৰ পানী সামান্য পৰিমাণে বাহিৰলৈ ওলাই আহে আৰু কলহৰ পৃষ্ঠৰ পৰা বাষ্পীভূত হয়। বাষ্পীভৱনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় লীন তাপ কলহ আৰু বাকী থকা পানীৰ পৰা শোষিত হয়। ফলত গ্ৰীষ্মকালত মাটিৰ কলহৰ পানী ঠাণ্ডা হৈ থাকে

৩. হাতৰ তলুৱাত এচিট'ন, পেট্ৰ'ল বা সুগন্ধি আতৰ ঢালি ল'লে ঠাণ্ডা অনুভব হয় কিয়?

উত্তৰ:

এচিট'ন, পেট্ৰ'ল বা সুগন্ধি আতৰ অতি উৰিযোগ্যা (volatile) পদাৰ্থ। এইবোৰ হাতৰ তলুৱাত পৰাৰ লগে লগে বাষ্পীভূত হ'বলৈ আমাৰ হাতৰ তলুৱাৰ পৰা বা ইয়াৰ চাৰিওপাশৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় তাপ শক্তি শোষণ কৰি লয়। ইয়াৰ ফলত হাতৰ তলুৱাৰ উষ্ণতা হ্ৰাস পায় আৰু ঠাণ্ডা অনুভৱ হয়

৪. গৰম চাহ বা গাখীৰ কাপত লৈ খোৱাতকৈ প্লেটত লৈ খোৱা সহজ কিয়?

উত্তৰ:

বাষ্পীভৱন হৈছে এটা পৃষ্ঠীয় পৰিঘটনা (surface phenomenon)। পৃষ্ঠকালি বাঢ়িলে বাষ্পীভৱনৰ বেগ বৃদ্ধি পায়। কাপতকৈ প্লেটৰ মুক্ত পৃষ্ঠকালি বহুগুণে বেছি, যাৰ বাবে প্লেটত ৰখা গৰম চাহ বা গাখীৰৰ পৰা দ্ৰুতগতিত বাষ্পীভৱন ঘটে আৰু ই সোনকালে চেঁচা বা ঠাণ্ডা হয়। সেয়ে প্লেটত লৈ খোৱাটো সহজ

৫. গ্রীষ্মকালত আমি কি ধৰণৰ কাপোৰ পিন্ধিব লাগে?

উত্তৰ:

গ্ৰীষ্মকালত আমি পাতল ৰঙৰ কপাহী কাপোৰ (Cotton clothes) পিন্ধিব লাগে। কাৰণ কপাহী কাপোৰে শৰীৰৰ পৰা ওলোৱা ঘাম ভালদৰে শোষণ কৰে আৰু বায়ুমণ্ডলত বাষ্পীভূত হ'বলৈ দিয়ে। বাষ্পীভৱনৰ সময়ত ঘামে শৰীৰৰ পৰা লীন তাপ শোষণ কৰি শৰীৰটোক শীতল আৰু আৰামদায়ক কৰি ৰাখে

অধ্যায়ৰ অনুশীলন প্ৰশ্নাসমূহ (Exercise Questions)

১. তলৰ উষ্ণতাবিলাক ছেন্টিগ্রেডত প্রকাশ কৰা-
(a) 293 K
(b) 470 K

উত্তৰ:

সূত্ৰ: $\text{উষ্ণতা }(^\circ\text{C}) = \text{উষ্ণতা }(\text{K}) - 273$

(a) 293 K:
$= 293 - 273 = 20^\circ\text{C}$

(b) 470 K:
$= 470 - 273 = 197^\circ\text{C}$

২. তলৰ উষ্ণতাবিলাক কেলভিনত প্রকাশ কৰা-
(a) $25^\circ\text{C}$
(b) $373^\circ\text{C}$

উত্তৰ:

সূত্ৰ: $\text{উষ্ণতা }(\text{K}) = \text{উষ্ণতা }(^\circ\text{C}) + 273$

(a) $25^\circ\text{C}$:
$= 25 + 273 = 298\text{ K}$

(b) $373^\circ\text{C}$:
$= 373 + 273 = 646\text{ K}$

৩. কাৰণ দর্শোৱা-
(a) খোলা ঠাইত নেফথেলিন বল কেইদিনমান থৈ দিলে নাইকিয়া হয়।
(b) দূৰৰ পৰাই আতৰৰ গোন্ধ পোৱা যায়।

উত্তৰ:

(a) নেফথেলিন এবিধ উৰ্ধপাতন ঘটিব পৰা পদাৰ্থ। ইয়াক খোলা ঠাইত ৰাখিলে ই জুলীয়া অৱস্থালৈ নাযায়, পোনে পোনে কঠিন অৱস্থাৰ পৰা বাষ্পীভূত হৈ গেছীয় অৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। সেয়ে কোনো অৱশিষ্ট নৰখাকৈ কেইদিনমানৰ পিছত নেফথেলিন বল নাইকিয়া হৈ পৰে

(b) আতৰ এবিধ দ্ৰুত উৰিযোগ্যা তৰল পদাৰ্থ। ইয়াৰ বাষ্পীয় কণিকাবোৰ উচ্চ গতিশক্তিৰ বাবে বায়ুত দ্ৰুতগতিত বিয়পি (ব্যাপিত হৈ) পৰে। বায়ুত সংমিশ্ৰিত হৈ আতৰৰ বাষ্পীয় কণিকা আমাৰ নাকত সহজে লাগে বাবে দূৰৰ পৰাই ইয়াৰ গোন্ধ পোৱা যায়

৪. কণিকাবোৰৰ মাজৰ আকৰ্ষণ বলৰ উৰ্দ্ধক্ৰমত সজোৱা — পানী, চেনি আৰু অক্সিজেন।

উত্তৰ:

পদাৰ্থৰ আকৰ্ষণ বল গেছীয় পদাৰ্থত আটাইতকৈ কম, জুলীয়াত মধ্যমীয়া আৰু কঠিন পদাৰ্থত আটাইতকৈ বেছি। ইয়াৰে অক্সিজেন (গেছ), পানী (জুলীয়া) আৰু চেনি (কঠিন)

গতিকে আকৰ্ষণ বলৰ উৰ্দ্ধক্ৰম হ'ল:
অক্সিজেন < পানী < চেনি

৫. তলৰ উষ্ণতাত পানীৰ ভৌতিক অৱস্থা কি?
(a) $25^\circ\text{C}$
(b) $0^\circ\text{C}$
(c) $100^\circ\text{C}$

উত্তৰ:

(a) $25^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত: জুলীয়া (তৰল) অৱস্থা

(b) $0^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত: কঠিন (বৰফ) আৰু জুলীয়া (পানী) — এই দুয়োটা অৱস্থাতে থাকিব পাৰে (কাৰণ $0^\circ\text{C}$ হৈছে গলনাংক)

(c) $100^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত: জুলীয়া (পানী) আৰু গেছীয় (জলীয় বাষ্প) — এই দুয়োটা অৱস্থাতে থাকিব পাৰে (কাৰণ $100^\circ\text{C}$ হৈছে উতলাংক)

৬. যুক্তি দর্শাই ব্যাখ্যা কৰা-
(a) সাধাৰণ উষ্ণতাত পানী জুলীয়া।
(b) সাধাৰণ উষ্ণতাত লোৰ আলমাৰিটো কঠিন।

উত্তৰ:

(a) সাধাৰণ উষ্ণতাত (কোঠালিৰ উষ্ণতা, প্ৰায় $25^\circ\text{C}$) পানীৰ কোনো নির্দিষ্ট আকৃতি নাথাকে কিন্তু স্থিৰ আয়তন থাকে। পানী সহজে বৈ যাব পাৰে অৰ্থাৎ ই প্ৰবাহী। এইবোৰ জুলীয়া পদাৰ্থৰ বৈশিষ্ট্য। সেয়েহে সাধাৰণ উষ্ণতাত পানী জুলীয়া

(b) সাধাৰণ উষ্ণতাত লোৰ আলমাৰিটোৰ এটা নির্দিষ্ট আকৃতি, স্পষ্ট পৰিসীমা আৰু ধৰাবন্ধা আয়তন আছে। ই অত্যন্ত দৃঢ়, সংকুচিত কৰিব নোৱাৰি আৰু বৈ নাযায়। এইবোৰ কঠিন পদাৰ্থৰ মুখ্য ধৰ্ম হোৱা বাবে সাধাৰণ উষ্ণতাত লোৰ আলমাৰিটো কঠিন

৭. 273 K উষ্ণতাত থকা বৰফে একে উষ্ণতাত থকা পানীতকৈ বেচি ঠাণ্ডা কৰে কিয়?

উত্তৰ:

$273\text{ K}$ ($0^\circ\text{C}$) উষ্ণতাত বৰফে বিগলনৰ লীন তাপ (Latent heat of fusion) শোষণ কৰি পানীলৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল একে উষ্ণতাত ($273\text{ K}$) থকা পানীৰ কণিকাবোৰত বৰফৰ কণিকাতকৈ লীন তাপৰ পৰিমাণ অধিক থাকে। ফলত $273\text{ K}$ ত থকা বৰফে পৰিৱেশৰ পৰা অধিক তাপ শোষণ কৰিব পাৰে, সেয়ে একে উষ্ণতাৰ পানীতকৈ বৰফে বস্তু অধিক ঠাণ্ডা কৰিব পাৰে

৮. উতলা পানী আৰু পানীৰ ভাপৰ কোনটোৱে বেছিকৈ পুৰিব?

উত্তৰ:

পানীৰ ভাপ (জলীয় বাষ্প)- এ বেছিকৈ পুৰিব

কাৰণ: $373\text{ K}$ ($100^\circ\text{C}$) উষ্ণতাত জলীয় বাষ্পৰ কণিকাবোৰে একে উষ্ণতাত থকা উতলা পানীতকৈ অতিৰিক্ত বাষ্পীভৱনৰ লীন তাপ ধৰি ৰাখে। ইয়াৰ ফলত ছালৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে ভাপে অধিক তাপ শক্তি এৰি দিয়ে, যাৰ বাবে উতলা পানীতকৈ ভাপে অধিক কষ্টদায়কভাৱে পোৰে

৯. অৱস্থাৰ পৰিবৰ্তন দেখুৱাই তলৰ চিত্ৰত A, B, C, D, E আৰু F ৰ নাম দিয়া।

চিত্ৰ: পদাৰ্থৰ অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনসমূহৰ প্ৰক্ৰিয়া

উত্তৰ:

• A: গলন / বিগলন (Fusion / Melting)
• B: বাষ্পীভৱন (Evaporating / Vaporization)
• C: ঘণীভৱন (Condensation)
• D: গোট মৰা / স্ফটিকীকৰণ / কঠিনীকৰণ (Solidification)
• E: উৰ্ধপাতন (Sublimation)
• F: উৰ্ধপাতন / গেছৰ পৰা কঠিনীকৰণ (Sublimation / Deposition)

অধ্যায়টোত সন্নিবিষ্ট চিত্ৰসমূহ (Chapter Diagrams)

চিত্ৰ ১.১: নিমখ পানীত দ্ৰৱীভূত কৰিলে ইয়াৰ কণিকাবোৰ পানীৰ কণিকাবিলাকৰ মাজৰ খালি স্থানত সোমাই পৰাৰ পৰীক্ষা

চিত্ৰ ১.২: পদাৰ্থৰ কণিকাবোৰ কিমান সৰু তাৰ পৰীক্ষা। প্ৰতিবাৰ লঘু কৰোঁতে ৰং পাতল হয় যদিও সম্পূৰ্ণ নাইকিয়া নহয়

চিত্ৰ ১.৪: চিৰিঞ্জৰ সহায়ত বিভিন্ন অৱস্থাৰ পদাৰ্থৰ সংকোচনশীলতা পৰীক্ষা

চিত্ৰ ১.৫: পদাৰ্থৰ কঠিন, তৰল আৰু গেছীয় অৱস্থাত কণিকাবোৰৰ গাঠনি আৰু চলনৰ পাৰ্থক্য

চিত্ৰ ১.৭: এম'নিয়াম ক্ল'ৰাইডৰ উৰ্ধপাতন প্ৰক্ৰিয়া

ASSEB Class IX General Science Chapter 2 questions and Answers

অধ্যায় ২: আমাৰ চাৰিওকাষৰ পদার্থবোৰ বিশুদ্ধনে? (In-Text Questions & Exercises)

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ১৬)

১. পদার্থ বুলিলে কি বুজায়?

যিবোৰ বস্তুৰ ভৰ আছে আৰু যিয়ে স্থান অধিকাৰ কৰে, তাকে পদাৰ্থ বোলে । বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে, এক নির্দিষ্ট ধৰণৰ কণিকাৰে গঠিত আৰু সমধর্মী উপাদানযুক্ত বস্তুক বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বোলা হয় ।

২. সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্রণৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ লিখা।

সমসত্ব মিশ্রণ (Homogeneous Mixture)	অসমসত্ব মিশ্রণ (Heterogeneous Mixture)
এই মিশ্ৰণৰ সকলো অংশতে উপাদানসমূহৰ সংযুতি একে থাকে ।	এই মিশ্ৰণৰ সকলো অংশতে উপাদানসমূহৰ সংযুতি বেলেগ বেলেগ হয় ।
উপাদানবোৰ ভৌতিকভাৱে পৃথককৈ মনিব নোৱাৰি ।	উপাদানবোৰ ভৌতিকভাৱে স্পষ্টকৈ সুকীয়া হৈ থাকে ।
উদাহৰণ: নিমখ আৰু পানীৰ দ্ৰৱ, চেনিৰ দ্ৰৱ ।	উদাহৰণ: লোৰ গুড়ি আৰু নিমখ, পানী আৰু তেলৰ মিশ্ৰণ ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ১৮)

১. উদাহৰণ দি সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ পার্থক্য লিখা।

সমসত্ব মিশ্ৰণ: যিবোৰ মিশ্ৰণত উপাদানসমূহ সমভাৱে মিহলি হৈ থাকে আৰু গঠন সকলো স্থানতে একে হয়, তাকে সমসত্ব মিশ্ৰণ বোলে । উদাহৰণস্বৰূপে, পানীত নিমখ বা চেনি দ্ৰৱীভূত কৰিলে পোৱা দ্ৰৱ ।

অসমসত্ব মিশ্ৰণ: যিবোৰ মিশ্ৰণত উপাদানসমূহ সমভাৱে মিহলি হৈ নাথাকে আৰু ভিন ভিন অংশত উপাদানবোৰ সুকীয়াকৈ থাকে, তাকে অসমসত্ব মিশ্ৰণ বোলে । উদাহৰণস্বৰূপে, পানী আৰু তেলৰ মিশ্ৰণ বা বালি আৰু নিমখৰ মিশ্ৰণ ।

২. কলয়ড, দ্রবণ আৰু প্ৰলম্বনৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ কি কি?

ধৰ্ম	দ্ৰৱণ (Solution)	প্ৰলম্বন (Suspension)	কলয়ড (Colloid)
প্ৰকৃতি	সমসত্ব মিশ্ৰণ ।	অসমসত্ব মিশ্ৰণ ।	অসমসত্ব মিশ্ৰণ (দেখাত সমসত্ব যেন লাগে) ।
কণিকাৰ আকাৰ	বৰ ক্ষুদ্র ($1\text{ nm}$ তকৈও সৰু) ।	ডাঙৰ, খালি চকুৰে মনিব পাৰি ।	দ্ৰৱণতকৈ ডাঙৰ কিন্তু প্ৰলম্বনতকৈ সৰু ।
পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ (টিণ্ডেল ক্ৰিয়া)	পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত নকৰে ।	পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰে ।	পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰে ।
স্থায়িত্ব	সুস্থিৰ (কণিকাবোৰ তলত নাপৰে) ।	অস্থিৰ (থৈ দিলে কণিকাবোৰ তলত গোট খায়) ।	সুস্থিৰ (কণিকাবোৰ তলত অৱক্ষিপ্ত নহয়) ।
পৰিস্ৰাৱণ	পৰিস্ৰাৱণ দ্বাৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি ।	পৰিস্ৰাৱণ দ্বাৰা পৃথক কৰিব পাৰি ।	সাধাৰণ পৰিস্ৰাৱণ দ্বাৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি ।

৩. $293\text{ K}$ উষ্ণতাত $100\text{ mL}$ পানীত $36\text{ g}$ ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড দ্রবীভূত কৰি এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ পোৱা গ'লে দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা।

দিয়া আছে:

• দ্ৰাব্যৰ (ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড) ভৰ = $36\text{ g}$
• দ্ৰাৱকৰ (পানী) ভৰ = $100\text{ g}$ (যিহেতু পানীৰ ঘনত্ব $1\text{ g/mL}$, সেয়ে $100\text{ mL} = 100\text{ g}$)

দ্ৰৱণৰ মুঠ ভৰ = দ্রাব্যৰ ভৰ + দ্ৰাৱকৰ ভৰ = $36\text{ g} + 100\text{ g} = 136\text{ g}$

দ্ৰৱণৰ ভৰ শতাংশ গাঢ়তা:

$$\text{গাঢ়তা} = \frac{\text{দ্রাব্যৰ ভৰ}}{\text{দ্ৰৱণৰ ভৰ}} \times 100$$

$$\text{গাঢ়তা} = \frac{36}{136} \times 100 \approx 26.47\%$$

অতএব, দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা হ'ল $26.47\%$ (ভৰ শতাংশ)।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ২২)

১. বায়ুত থকা গেছবিলাক সিহঁতৰ উতলাংকৰ বৰ্দ্ধিত ক্ৰমত সজোৱা।

বায়ুৰ প্রধান গেছসমূহৰ উতলাংক তলত দিয়া হ’ল:

• নাইট্ৰ’জেন: $-196^\circ\text{C}$
• আৰ্গন: $-186^\circ\text{C}$
• অক্সিজেন: $-183^\circ\text{C}$

উতলাংকৰ বৰ্দ্ধিত ক্ৰম: নাইট্ৰ’জেন ($-196^\circ\text{C}$) < আৰ্গন ($-186^\circ\text{C}$) < অক্সিজেন ($-183^\circ\text{C}$) ।

২. বায়ু চেঁচা কৰিলে কোনটো গেছ প্ৰথমতে তৰল হয়?

বায়ু চেঁচা কৰিলে যিটো গেছৰ উতলাংক আটাইতকৈ বেছি (অৰ্থাৎ যিটো গেছ আনবোৰতকৈ কম চেঁচাতে তৰল হয়), সেই গেছটো প্ৰথমতে তৰল হ’ব । গতিকে অক্সিজেন (উতলাংক $-183^\circ\text{C}$) প্ৰথমতে তৰল হয় ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ২৪)

১. কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ'লৰ (ইহঁতৰ উতলাংকৰ পার্থক্য $25^\circ\text{C}$ তকৈ বেছি) মিশ্ৰণৰ পৰা সিহঁতক কিদৰে পৃথক কৰিবা?

যেতিয়া দুটা মিশ্ৰণীয় তৰলৰ উতলাংকৰ পাৰ্থক্য $25^\circ\text{C}$ (বা $25\text{ K}$) তকৈ বেছি হয়, তেতিয়া সিহঁতক পাতন পদ্ধতি (Distillation method) ৰ সহায়ত পৃথক কৰিব পাৰি ।

চিত্ৰ ২.৯: পাতন পদ্ধতিৰে এচিট'ন আৰু পানীৰ দৰে দুটা মিশ্ৰণীয় তৰলৰ পৃথকীকৰণ ।

কাৰ্যপ্ৰণালী:

1. কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ’লৰ মিশ্ৰণটো এটা পাতন ফ্লাস্কত লৈ তাত থাৰ্ম’মিটাৰ এটা সংযোগ কৰা হয় ।
2. ফ্লাস্কটো লাহে লাহে উত্তপ্ত কৰা হয় ।
3. কম উতলাংক থকা পেট্ৰ’ল প্ৰথমতে বাষ্পীভূত হয় আৰু শীতক যন্ত্ৰৰ (condenser) মাজেৰে পাৰ হৈ ঘনীভূত হৈ গ্ৰাহক পাত্ৰত জমা হয় ।
4. উচ্চ উতলাংকৰ কেৰাছিনখিনি পাতন ফ্লাস্কতে ৰৈ যায় ।

২. তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ পৃথকীকৰণ পদ্ধতিৰ নাম লিখা।

(i) দৈৰ পৰা মাখন (butter): অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি (Centrifugation) ।

(ii) সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ: বাষ্পীভৱন (Evaporation) বা স্ফটিকীকৰণ (Crystallisation) ।

(iii) নিমখৰ পৰা কৰ্পূৰ: উৰ্ধপাতন (Sublimation) ।

৩. স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতিৰে কি ধৰণৰ মিশ্রণ পৃথক কৰা যায়?

দ্ৰৱণত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা কঠিন পদাৰ্থক অদ্ৰৱণীয় বা দ্ৰৱীভূত অশুদ্ধিৰ পৰা বিশুদ্ধ স্ফটিক ৰূপত পৃথক কৰিবলৈ স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয় । উদাহৰণস্বৰূপে, সাগৰৰ পানীৰ পৰা পোৱা নিমখৰ বিশুদ্ধিকৰণ বা অশুদ্ধিযুক্ত ফিটকিৰিৰ পৰা বিশুদ্ধ স্ফটিক আহৰণ ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ২৪ - ২)

১. তলৰ কাৰ্যকালপবোৰ ৰাসায়নিক নে ভৌতিক পৰিবৰ্তন?

• গছ কটা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• কেৰাহি এখনত মাখন গলি যোৱা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• আলমাৰিত মামৰে ধৰা: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন ।
• পানী উতলাই জলীয় ভাপ কৰা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• পানীৰ মাজেদি বিদ্যুত প্রবাহিত কৰিলে হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন গেছ উৎপন্ন হোৱা: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন ।
• পানীত নিমখ দ্রবীভূত কৰা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• কেঁচা ফলৰ পৰা চালাড (salad) প্রস্তুত কৰা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• কাগজ আৰু কাঠ পুৰিলে: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন ।

২. তোমাৰ চাৰিওকাষৰ বস্তুবোৰ বিশুদ্ধ বা মিশ্রণ হিচাপে পৃথক কৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা।

বিশুদ্ধ পদাৰ্থ: পানী, চেনি, নিমখ, লোৰ পেৰেক, তামৰ তাঁৰ, অক্সিজেন ।

মিশ্ৰণ: বায়ু, গাখীৰ, মাটি, চাহ, চ’ডা পানী, পিতল, নদীৰ পানী ।

অনুশীলনী (Exercises - পৃষ্ঠা ২৮-৩০)

১. তলৰ পদাৰ্থবোৰ পৃথক কৰিবলৈ কি পৃথকীকৰণ পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিবা?

(a) নিমখ পানীৰ দ্ৰৱণৰ পৰা ছ’ডিয়াম ক্ল'ৰাইড: বাষ্পীভৱন (Evaporation) বা স্ফটিকীকৰণ (Crystallisation) ।

(b) ছ'ডিয়াম ক্লৰাইড আৰু এম'নিয়াম ক্ল'ৰাইড মিশ্ৰণৰ পৰা এম'নিয়াম ক্লৰাইড: উৰ্ধপাতন (Sublimation) ।

চিত্ৰ ২.৭: উৰ্ধপাতনৰ দ্বাৰা এম'নিয়াম ক্ল'ৰাইড আৰু নিমখৰ পৃথকীকৰণ ।

(c) গাড়ীৰ ইঞ্জিন-তেলৰ পৰা ধাতুৰ সৰু সৰু টুকুৰা: পৰিস্ৰাৱন (Filtration) ।

(d) ফুলৰ পাহিৰ নিষ্কাশিত তৰলৰ (extract) পৰা বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থবোৰ: বৰ্ণলেখন (Chromatography) ।

(e) দৈৰ পৰা মাখন: অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি (Centrifugation) ।

(f) পানীৰ পৰা তেল: পৃথকীকৰণ চুপি ব্যৱহাৰ কৰি (Separating funnel) ।

চিত্ৰ ২.৬: পৃথকীকৰণ চুপিৰে মিহলি নোহোৱা তৰলৰ (তেল আৰু পানী) পৃথকীকৰণ ।

(g) চাহৰ পৰা চাহ পাত: পৰিস্ৰাৱন (Filtration / চালনী ব্যৱহাৰ) ।

(h) বালিৰ পৰা লোৰ পিন: চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic separation) ।

(i) চোকোৰাৰ পৰা গমৰ গুটি: সৰা বা উৰুওৱা পদ্ধতি (Winnowing) / চালনি পদ্ধতি ।

(j) পানী আৰু বোকাৰ প্ৰলম্বনৰ পৰা বোকাৰ সূক্ষ্ম কণিকাবোৰ: অৱক্ষেপণ (Decantation) আৰু পৰিস্ৰাৱন (Filtration) বা অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি ।

২. একাপ চাহ বনাবলৈ প্রয়োজনীয় পদক্ষেপবোৰ (Steps) লিখা। দ্ৰৱণ, দ্ৰাৱক, দ্ৰাব্য, দ্রবীভূত, দ্রৱণীয়, অদ্ৰৱণীয়, পৰিশ্ৰুত আৰু অৱশেষ আদি শব্দবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবা।

1. প্ৰথমে এটা পাত্ৰত কিছু পানী লোৱা হ'ল। ইয়াত পানী হৈছে দ্ৰাৱক ।
2. পানীখিনি উতলাই তাত চেনি যোগ কৰা হ'ল। চেনি হ'ল দ্ৰৱণীয় দ্ৰাব্য, যি পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে দ্ৰবীভূত হৈ চেনি-পানীৰ এক দ্ৰৱণ তৈয়াৰ কৰে ।
3. ইয়াৰ পিছত পাত্ৰটোত গাখীৰ যোগ কৰা হ'ল, যিও দ্ৰৱণটোত মিহলি হৈ পৰে ।
4. এতিয়া মিশ্ৰণটোত চাহ পাত যোগ কৰি উতলোৱা হ'ল। চাহ পাত হ'ল অদ্ৰৱণীয় উপাদান ।
5. তৈয়াৰী চাহখিনি একোবাৰ চালনীৰে চেকা (পৰিস্ৰাৱণ) হ'ল ।
6. চালনীৰে পাৰ হৈ কাপত জমা হোৱা তৰলখিনিক পৰিশ্ৰুত বোলা হয় আৰু চালনীত ৰৈ যোৱা চাহ পাতখিনিক অৱশেষ বোলা হয় ।

৩. প্ৰজ্ঞাই তিনিটা বেলেগ বেলেগ পদাৰ্থৰ দ্ৰৱণীয়তা বিভিন্ন উষ্ণতাত পৰীক্ষা কৰিছিল আৰু সংগ্ৰহ কৰা তথ্যবোৰ তলৰ তালিকাত দিয়া হৈছে। (ফলাফলবোৰ তালিকাখনত $100\text{ g}$ পানীত সংপৃক্ত দ্ৰৱণ প্রস্তুতিৰ বাবে প্রয়োজনীয় দ্রাব্যৰ পৰিমাণ হিচাপত দিয়া হৈছে।)

দ্রবীভূত কৰা পদার্থ	উষ্ণতা (K) / দ্রৱণীয়তা ($100\text{ g}$ পানীত)
	283	293	313	333	353
পটেছিয়াম নাইট্ৰেট	21	32	62	106	167
ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড	36	36	36	37	37
পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইড	35	35	40	46	54
এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইড	24	37	41	55	66

(a) পটেছিয়াম নাইট্ৰেটৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱ এটা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ $313\text{ K}$ উষ্ণতাত $50\text{ গ্রাম}$ পানীত কিমান গ্রাম পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্রবীভূত কৰিব লাগিব?

তালিকা অনুসৰি, $313\text{ K}$ উষ্ণতাত $100\text{ g}$ পানীত সংপৃক্ত দ্ৰৱৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পটেছিয়াম নাইট্ৰেট = $62\text{ g}$ ।
গতিকে, $50\text{ g}$ পানীত প্ৰয়োজনীয় পটেছিয়াম নাইট্ৰেট = $\frac{62}{2} = 31\text{ g}$।

(b) $353\text{ K}$ উষ্ণতাত প্রজ্ঞাই পটেছিয়াম ক্ল'ৰাইডৰ এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ প্ৰস্তুত কৰি সাধাৰণ উষ্ণতালৈ ঠাণ্ডা হ'বলৈ থৈ দিলে। দ্ৰৱটো ঠাণ্ডা হ'লে তেওঁ কি দেখিব? ব্যাখ্যা কৰা।

উষ্ণতা হ্ৰাস পালে পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱণীয়তা হ্ৰাস পায় ($353\text{ K}$ ত $54\text{ g}$ ৰ পৰা $293\text{ K}$ ত $35\text{ g}$ লৈ কম হয়) । সেয়েহে দ্ৰৱটো ঠাণ্ডা হ'লে অতিৰিক্ত দ্ৰৱীভূত পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইডখিনি পাত্ৰৰ তলিত স্ফটিক ৰূপে অৱক্ষিপ্ত হ’ব ।

(c) প্ৰতিটো লৱণৰে দ্ৰৱণীয়তা $293\text{ K}$ ত নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা। এই উষ্ণতাত কোনটো লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি?

$293\text{ K}$ উষ্ণতাত দ্ৰৱণীয়তা ($100\text{ g}$ পানীত):

• পটেছিয়াম নাইট্ৰেট = $32\text{ g}$
• ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড = $36\text{ g}$
• পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইড = $35\text{ g}$
• এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইড = $37\text{ g}$

এই উষ্ণতাত এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি ($37\text{ g}$) ।

(d) লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তাৰ ওপৰত উষ্ণতাৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।

সাধাৰণতে, উষ্ণতা বৃদ্ধি পালে কঠিন লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা বৃদ্ধি পায় আৰু উষ্ণতা হ্ৰাস পালে লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা হ্ৰাস পায় ।

৪. উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা-

(a) সংপৃক্ত দ্ৰৱ (Saturated solution): এক নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত যি দ্ৰৱত আৰু অধিক দ্ৰাব্য দ্ৰৱীভূত কৰিব পৰা নাযায়, তাকে সংপৃক্ত দ্ৰৱ বোলে । উদাহৰণস্বৰূপে, $293\text{ K}$ ত $100\text{ g}$ পানীত $36\text{ g}$ ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড যোগ কৰাৰ পিছত আৰু নিমখ দ্ৰৱীভূত নহয়, ই এক সংপৃক্ত দ্ৰৱ ।

(b) বিশুদ্ধ পদাৰ্থ (Pure substance): যি পদাৰ্থ কেৱল এবিধ মাত্ৰ উপাদান বা কণিকাই ৰাসায়নিকভাৱে গঠিত আৰু যাৰ ধৰ্ম সকলো অংশতে একে, তাকে বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বোলে । উদাহৰণ: বিশুদ্ধ পানী, সোণ, ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড ।

(c) কলয়ড (Colloid): যি অসমসত্ব মিশ্ৰণত বিস্তাৰিত কণিকাবোৰৰ আকাৰ দ্ৰৱণতকৈ ডাঙৰ কিন্তু প্ৰলম্বনতকৈ সৰু হয় আৰু কণিকাবোৰে পোহৰ বিচ্ছুৰিত কৰিব পাৰে, তাকে কলয়ড বোলে । উদাহৰণ: গাখীৰ, কুঁৱলী ।

(d) প্ৰলম্বন (Suspension): যি অসমসত্ব মিশ্ৰণত দ্রাব্যৰ কণিকাবোৰ দ্ৰাৱকত দ্রবীভূত হোৱাৰ পৰিবৰ্তে প্ৰলম্বিত (ওপঙি) হৈ থাকে আৰু খালি চকুৰে মনিব পাৰি, তাকে প্ৰলম্বন বোলে । উদাহৰণ: বোকা পানী, চেনি আৰু বালিৰ মিশ্ৰণ, পানীত চকমাটিৰ গুড়ি ।

৫. তলৰ মিশ্ৰণবোৰ সমসত্ব নে অসমসত্ব শ্রেণীভূক্ত কৰা-

চ’ডা পানী, কাঠ, বায়ু, মাটি, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ ।

• সমসত্ব মিশ্ৰণ: চ’ডা পানী, বায়ু, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ ।
• অসমসত্ব মিশ্ৰণ: কাঠ, মাটি ।

৬. তোমাক দিয়া বৰণহীন তৰল এটা বিশুদ্ধ পানী বুলি কিদৰে প্ৰমাণ কৰিবা?

বৰণহীন তৰলটোৰ উত্তাপ বঢ়াই তাৰ উতলাংক পৰীক্ষা কৰি বিশুদ্ধতা প্ৰমাণ কৰিব পাৰি । এক বায়ুমণ্ডলীয় চাপত বিশুদ্ধ পানীৰ উতলাংক ঠিক $100^\circ\text{C}$ ($373\text{ K}$) । যদি তৰলটো নিৰ্দিষ্ট $100^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত উতলে আৰু কোনো অৱশেষ নোহোৱাকৈ বাৰু বাষ্পীভূত হয়, তেন্তে তৰলটো বিশুদ্ধ পানী ।

৭. তলৰ পদাৰ্থবোৰৰ ভিতৰত কোনবোৰ "বিশুদ্ধ পদাৰ্থৰ” শাৰীত পৰিব?

(a) বৰফ, (b) গাখীৰ, (c) লো, (d) হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিদ, (e) কেলচিয়াম অক্সাইড, (f) পাৰা, (g) ইটা, (h) কাঠ, (i) বায়ু ।

বিশুদ্ধ পদাৰ্থবোৰ হ'ল:

• (a) বৰফ
• (c) লো
• (d) হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিদ
• (e) কেলচিয়াম অক্সাইড
• (f) পাৰা

(টোকা: গাখীৰ, ইটা, কাঠ আৰু বায়ু হ'ল মিশ্ৰণ)।

৮. তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ মাজৰ পৰা দ্রবণবোৰ বাচি উলিওৱা-

(a) মাটি, (b) সাগৰৰ পানী, (c) বায়ু, (d) কয়লা, (e) চ’ডা পানী ।

দ্ৰৱণবোৰ হ'ল:

• (b) সাগৰৰ পানী (তৰল দ্ৰৱণ)
• (c) বায়ু (গেছীয় দ্ৰৱণ)
• (e) চ’ডা পানী (তৰল-গেছীয় দ্ৰৱণ)

৯. তলৰ কোনটোৱে "টিণ্ডল প্রভাব" দেখুৱায়?

(a) লবণৰ দ্ৰৱ, (b) গাখীৰ, (c) কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণ, (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ (Starch Solution) ।

উত্তৰ: (b) গাখীৰ আৰু (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ ।

(কাৰণ গাখীৰ আৰু ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ হ'ল কলয়ডীয় দ্ৰৱ, যিবোৰে পোহৰৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰি টিণ্ডেল প্ৰভাৱ দেখুৱায় । আনহাতে লৱণৰ দ্ৰৱ আৰু কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণ প্ৰকৃত দ্ৰৱণ হোৱা বাবে টিণ্ডেল প্ৰভাৱ দেখুৱাব নোৱাৰে ।)

চিত্ৰ ২.৩: (a) কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণে টিণ্ডেল প্ৰভাৱ নেদেখুৱায়, (b) গাখীৰ-পানীৰ মিশ্ৰণে টিণ্ডেল প্ৰভাৱ দেখুৱায় ।

১০. তলৰ দিয়াবিলাক মৌল, যৌগ আৰু মিশ্রণ হিচাপে শ্রেণীভূক্ত কৰা।

(a) চ’ডিয়াম, (b) মাটি, (c) চেনিৰ দ্ৰৱণ, (d) ছিলভাৰ, (e) কেলছিয়াম কার্বনেট, (f) টিন, (g) ছিলিকন, (h) কয়লা, (i) বায়ু, (j) চাবোন, (k) মিথেন, (l) কার্বন ডাইঅক্সাইড, (m) তেজ ।

• মৌল: চ’ডিয়াম, ছিলভাৰ, টিন, ছিলিকন ।
• যৌগ: কেলছিয়াম কার্বনেট, মিথেন, কার্বন ডাইঅক্সাইড ।
• মিশ্ৰণ: মাটি, চেনিৰ দ্ৰৱণ, কয়লা, বায়ু, চাবোন, তেজ ।

১১. তলৰ কোনবিলাক ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন?

(a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, (b) লোত মামৰে ধৰা, (c) লোৰ গুড়ি আৰু বালি মিহলিকৰণ, (d) খাদ্য ৰন্ধন, (e) খাদ্য হজম হোৱা, (f) পানী গোটমৰা, (g) মমবাটি জ্বলোৱা ।

ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তনবোৰ হ'ল:

• (a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি
• (b) লোত মামৰে ধৰা
• (d) খাদ্য ৰন্ধন
• (e) খাদ্য হজম হোৱা
• (g) মমবাটি জ্বলোৱা (মমবাটি জ্বলালে ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক দুয়োটা পৰিবৰ্তনে ঘটে)

দলীয় কার্যকলাপ: এটা মাটিৰ কলহ, কিছুমান শিলগুটি আৰু বালি গোটাই লোৱা। এইবোৰেৰে এটা ক্ষুদ্ৰ আকাৰৰ পৰিস্ৰাৱন যন্ত্ৰ সজাই লোৱা যাতে তাৰ দ্বাৰা ঘোলা পানী পৰিষ্কাৰ কৰিব পাৰি।

চিত্ৰ ২.১৩: পৰিস্ৰাৱন আৰু অবক্ষেপন ব্যৱহাৰ কৰি পানী বিশুদ্ধকৰণৰ প্ৰণালী ।

প্ৰণালী:

1. মাটিৰ কলহটোৰ তলিত এটা সৰু ফুটা কৰি তাত এটুকুৰা পাতল কাপোৰ বা তুলু ছাঁকি লওঁক ।
2. কলহটোৰ একেবাৰে তলৰ তৰপত ডাঙৰ শিলগুটি, তাৰ ওপৰত সৰু শিলগুটি আৰু একেবাৰে ওপৰৰ তৰপত পৰিষ্কাৰ মিহি বালি ভৰাই এখন পৰিস্ৰাৱন টেংকৰ দৰে প্ৰস্তুত কৰা হয় ।
3. এতিয়া কলহটোৰ ওপৰৰ পৰা ঘোলা পানী লাহে লাহে ঢালি দিলে, পানীখিনি মিহি বালি আৰু শিলগুটিৰ তৰপবোৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ চেকি তলিৰ ফুটাৰে পৰিষ্কাৰ পানী ওলাই আহিব ।

ASSEB Class IX General Science Chapter 3 questions and Answers

অধ্যায়-৩: অণু আৰু পৰমাণু (Atoms and Molecules)

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ৩২ / Chapter Section Questions)

প্ৰশ্ন ১: বিক্ৰিয়া এটাৰ ৫.৩ g ছ'ডিয়াম কাৰ্বনেটে ৬ g ইথানয়িক এছিডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিছিল। উৎপাদিত দ্ৰব্যবোৰ আছিল ২.২ g কাৰ্বন ডাই অক্সাইড, ০.৯ g পানী আৰু ৮.২ g ছ'ডিয়াম ইথানয়েট। দেখুওৱা যে ফলাফলবোৰ ভৰৰ নিত্যতা সূত্ৰ অনুযায়ী হৈছে।
ছ'ডিয়াম কাৰ্বনেট + ইথানয়িক এছিড → ছ'ডিয়াম ইথানয়েট + কাৰ্বন ডাই অক্সাইড + পানী

উত্তৰ:

বিক্ৰিয়কসমূহৰ মুঠ ভৰ:

= ছ'ডিয়াম কাৰ্বনেটৰ ভৰ + ইথানয়িক এছিডৰ ভৰ
= 5.3 g + 6 g = 11.3 g

উৎপাদিত দ্ৰব্যসমূহৰ মুঠ ভৰ:

= ছ'ডিয়াম ইথানয়েটৰ ভৰ + কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ ভৰ + পানীৰ ভৰ
= 8.2 g + 2.2 g + 0.9 g = 11.3 g

যিহেতু বিক্ৰিয়কসমূহৰ মুঠ ভৰ (11.3 g) = উৎপাদিত দ্ৰব্যসমূহৰ মুঠ ভৰ (11.3 g), সেয়েহে এই পৰীক্ষাৰ ফলাফলসমূহে ভৰৰ নিত্যতা বিধি বা সূত্ৰ সমৰ্থন কৰে (য’ত কোৱা হৈছে যে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া এটাত ভৰৰ সৃষ্টি বা বিনাশ হ'ব নোৱাৰে) ।

প্ৰশ্ন ২: হাইড্ৰ'জেন আৰু অক্সিজেন ১:৮ ভৰৰ অনুপাতত লগ লাগি পানী উৎপন্ন কৰে। ৩ g হাইড্ৰ'জেনৰ সৈতে সম্পূৰ্ণকৈ বিক্ৰিয়া কৰিবলৈ কিমান ভৰৰ অক্সিজেনৰ প্ৰয়োজন হ'ব?

উত্তৰ:

স্থিৰানুপাত বিধি অনুসৰি, পানীত হাইড্ৰ'জেন আৰু অক্সিজেনৰ ভৰৰ অনুপাত সদায় 1:8 ।

অৰ্থাৎ, 1 g হাইড্ৰ'জেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰিবলৈ অক্সিজেন লাগে = 8 g

অতএব, 3 g হাইড্ৰ'জেনৰ সৈতে সম্পূৰ্ণকৈ বিক্ৰিয়া কৰিবলৈ অক্সিজেনৰ প্ৰয়োজন হ'ব = 3 × 8 g = 24 g ।

প্ৰশ্ন ৩: ডেল্টনৰ পৰমাণুবাদৰ কোনটো স্বীকাৰ্য্য ভৰৰ নিত্যতা সূত্ৰৰ ফল?

উত্তৰ: ডেল্টনৰ পৰমাণুবাদৰ দ্বিতীয় স্বীকাৰ্য্যটো— "পৰমাণুবোৰ অবিভাজ্য কণা যাক ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া এটাত সৃষ্টি বা বিনাশ কৰিব নোৱাৰি" — এইটো ভৰৰ নিত্যতা সূত্ৰৰ ফল ।

প্ৰশ্ন ৪: ডেল্টনৰ পৰমাণুবাদৰ কোনটো স্বীকাৰ্যই স্থিৰানুপাত সূত্ৰটো ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে?

উত্তৰ: ডেল্টনৰ পৰমাণুবাদৰ ষষ্ঠ স্বীকাৰ্য্যটো— "নির্দিষ্ট যৌগ এটাত পৰমাণুবোৰৰ আপেক্ষিক সংখ্যা আৰু প্ৰকাৰ স্থিৰ থাকে" — এই স্বীকাৰ্য্যই স্থিৰানুপাত সূত্ৰটো ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে ।

চিত্ৰ-৩.১: Y দ্ৰৱ থকা কনিকেল ফ্লাস্কত X ৰ দ্ৰৱ থকা দহন নলী ভৰাই ৰখা হৈছে ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ৩৫ / Chapter Section Questions)

চিত্ৰ-৩.২: ছিলিকন পৃষ্ঠৰ এক প্ৰতিচ্ছবি ।

চিত্ৰ-৩.৩: ডেল্টনে আগবঢ়োৱা মৌল কিছুমানৰ চিহ্নসমূহ ।

চিত্ৰ-৩.৪: তৰমুজৰ টুকুৰাবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি ফলৰ আপেক্ষিক ভৰ জোখা পদ্ধতি ।

প্ৰশ্ন ১: পাৰমাণৱিক ভৰ এককৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: কাৰ্বন-১২ (C-12) সমস্থানিকৰ এটা পৰমাণুৰ ভৰৰ ঠিক ১/১২ (এক-দ্বাদশ) অংশৰ সমান ভৰক এক পাৰমাণৱিক ভৰ একক ( atomic mass unit বা 1 u ) বোলে ।

প্ৰশ্ন ২: খালি চকুৰে পৰমাণু এটা দেখা সম্ভৱ নহয় কিয়?

উত্তৰ: পৰমাণুবোৰৰ আকাৰ অতিশয় ক্ষুদ্ৰ, যাৰ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ নেন'মিটাৰ ($10^{-9}\text{ m}$) এককত জোখা হয়। এইবোৰ মানুহৰ চকুত ধৰা পৰিব পৰা পৰিসৰতকৈ বহুগুণে সৰু হোৱাৰ বাবে খালি চকুৰে পৰমাণু এটা দেখা সম্ভৱ নহয় ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ৩৯ / Chapter Section Questions)

প্ৰশ্ন ১: সংকেত লিখা:
(i) ছ'ডিয়াম অক্সাইড
(ii) এলুমিনিয়াম ক্ল'ৰাইড
(iii) ছ'ডিয়াম ছালফাইড
(iv) মেগনেছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড

উত্তৰ:

• (i) ছ'ডিয়াম অক্সাইড: $\text{Na}_2\text{O}$
• (ii) এলুমিনিয়াম ক্ল'ৰাইড: $\text{AlCl}_3$
• (iii) ছ'ডিয়াম ছালফাইড: $\text{Na}_2\text{S}$
• (iv) মেগনেছিয়াম হাইড্ৰক্সাইড: $\text{Mg(OH)}_2$

প্ৰশ্ন ২: তলৰ সংকেতবোৰে বুজোৱা যৌগবোৰৰ নাম লিখা:
(i) $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3$
(ii) $\text{CaCl}_2$
(iii) $\text{K}_2\text{SO}_4$
(iv) $\text{KNO}_3$
(v) $\text{CaCO}_3$

উত্তৰ:

• (i) $\text{Al}_2(\text{SO}_4)_3$ — এলুমিনিয়াম ছালফেট
• (ii) $\text{CaCl}_2$ — কেলছিয়াম ক্ল'ৰাইড
• (iii) $\text{K}_2\text{SO}_4$ — পটেছিয়াম ছালফেট
• (iv) $\text{KNO}_3$ — পটেছিয়াম নাইট্ৰেট
• (v) $\text{CaCO}_3$ — কেলছিয়াম কাৰ্বনেট

প্ৰশ্ন ৩: ৰাসায়নিক সংকেত পদটোৰ দ্বাৰা কি বুজোৱা হৈছে?

উত্তৰ: কোনো যৌগৰ ৰাসায়নিক সংকেত হ'ল যৌগটোৰ সংযুতিক প্ৰতীকি ৰূপত উপস্থাপন কৰা এটা ব্যৱস্থা, যাৰ দ্বাৰা যৌগটোত উপস্থিত থকা উপাদান মৌলসমূহ আৰু প্ৰতিটো মৌলৰ পৰমাণুৰ সংখ্যাৰ অনুপাত সূচিত হয় ।

প্ৰশ্ন ৪: (i) $\text{H}_2\text{S}$ অণু আৰু (ii) $\text{PO}_4^{3-}$ আয়নত কেইটাকৈ পৰমাণু আছে?

উত্তৰ:

• (i) $\text{H}_2\text{S}$ অণুত: ২ টা হাইড্ৰ'জেন পৰমাণু + ১ টা ছালফাৰ পৰমাণু = ৩ টা পৰমাণু।
• (ii) $\text{PO}_4^{3-}$ আয়নবাবে: ১ টা ফছফৰাছ পৰমাণু + ৪ টা অক্সিজেন পৰমাণু = ৫ টা পৰমাণু।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ৪০ / Chapter Section Questions)

চিত্ৰ-৩.৫: ম'ল, এভ'গেড্ৰ' সংখ্যা আৰু ভৰৰ মাজৰ সম্বন্ধ ।

প্ৰশ্ন ১: $\text{H}_2\text{O}$, $\text{Cl}_2$, $\text{CO}_2$, $\text{CH}_4$, $\text{C}_2\text{H}_6$, $\text{C}_2\text{H}_4$, $\text{NH}_3$ আৰু $\text{CH}_3\text{OH}$ ৰ আণৱিক ভৰ গণনা কৰা।

উত্তৰ:

• $\text{H}_2\text{O}$ = $2 \times 1 + 16 = \mathbf{18\text{ u}}$
• $\text{Cl}_2$ = $2 \times 35.5 = \mathbf{71\text{ u}}$
• $\text{CO}_2$ = $12 + 2 \times 16 = \mathbf{44\text{ u}}$
• $\text{CH}_4$ = $12 + 4 \times 1 = \mathbf{16\text{ u}}$
• $\text{C}_2\text{H}_6$ = $2 \times 12 + 6 \times 1 = 24 + 6 = \mathbf{30\text{ u}}$
• $\text{C}_2\text{H}_4$ = $2 \times 12 + 4 \times 1 = 24 + 4 = \mathbf{28\text{ u}}$
• $\text{NH}_3$ = $14 + 3 \times 1 = \mathbf{17\text{ u}}$
• $\text{CH}_3\text{OH}$ = $12 + 3 \times 1 + 16 + 1 = \mathbf{32\text{ u}}$

প্ৰশ্ন ২: $\text{ZnO}$, $\text{Na}_2\text{O}$ আৰু $\text{K}_2\text{CO}_3$ ৰ সংকেত গোট ভৰ গণনা কৰা। প্ৰদত্ত পাৰমাণৱিক ভৰবোৰ হ'ল: $\text{Zn} = 65\text{ u}$, $\text{Na} = 23\text{ u}$, $\text{K} = 39\text{ u}$, $\text{C} = 12\text{ u}$ আৰু $\text{O} = 16\text{ u}$।

উত্তৰ:

• $\text{ZnO}$ ৰ সংকেত গোট ভৰ = $65 + 16 = \mathbf{81\text{ u}}$
• $\text{Na}_2\text{O}$ ৰ সংকেত গোট ভৰ = $2 \times 23 + 16 = 46 + 16 = \mathbf{62\text{ u}}$
• $\text{K}_2\text{CO}_3$ ৰ সংকেত গোট ভৰ = $2 \times 39 + 12 + 3 \times 16 = 78 + 12 + 48 = \mathbf{138\text{ u}}$

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ৪২ / Chapter Section Questions)

প্ৰশ্ন ১: এক ম'ল কাৰ্বন পৰমাণুৰ ভৰ ১২ গ্ৰাম হ'লে ১ টা কাৰ্বন পৰমাণুৰ ভৰ (গ্ৰামত) কিমান হ'ব?

উত্তৰ:

১ ম'ল কাৰ্বন পৰমাণু = $6.022 \times 10^{23}$ টা পৰমাণু ।
$6.022 \times 10^{23}$ টা কাৰ্বন পৰমাণুৰ ভৰ = $12\text{ g}$

অতএব, ১ টা কাৰ্বন পৰমাণুৰ ভৰ = $\frac{12}{6.022 \times 10^{23}}\text{ g} \approx \mathbf{1.99 \times 10^{-23}\text{ g}}$

প্ৰশ্ন ২: ১০০ গ্ৰাম ছ'ডিয়াম বা ১০০ গ্ৰাম আইৰণৰ কোনটোত পৰমাণুৰ সংখ্যা বেছি থাকিব? (দিয়া আছে, $\text{Na}$ পাৰমাণৱিক ভৰ $= 23\text{ u}$, $\text{Fe} = 56\text{ u}$)

উত্তৰ:

ছ'ডিয়াম ($\text{Na}$) ৰ বাবে:
ম'লাৰ ভৰ = $23\text{ g/mol}$
পৰমাণুৰ সংখ্যা = $\frac{\text{প্ৰদত্ত ভৰ}}{\text{ম'লাৰ ভৰ}} \times N_0 = \frac{100}{23} \times N_0 \approx \mathbf{4.34 \times N_0}$

আইৰণ ($\text{Fe}$) ৰ বাবে:
ম'লাৰ ভৰ = $56\text{ g/mol}$
পৰমাণুৰ সংখ্যা = $\frac{\text{প্ৰদত্ত ভৰ}}{\text{ম'লাৰ ভৰ}} \times N_0 = \frac{100}{56} \times N_0 \approx \mathbf{1.78 \times N_0}$

যিহেতু $4.34 \times N_0 > 1.78 \times N_0$, সেয়েহে ১০০ গ্ৰাম ছ'ডিয়ামত পৰমাণুৰ সংখ্যা বেছি থাকিব।

অধ্যায়ৰ অনুশীলনী (Exercises)

প্ৰশ্ন ১: অক্সিজেন আৰু ব'ৰণে গঠিত যৌগৰ নমুনা এটাৰ ০.২৪ g বিশ্লেষণ কৰাত ০.০৯৬ g ব'ৰণ আৰু ০.১৪৪ g অক্সিজেন পোৱা গৈছিল। ভৰ হিচাপত যৌগটোৰ শতকৰা সংযুতি গণনা কৰা।

উত্তৰ:

যৌগটোৰ মুঠ ভৰ = 0.24 g
ব'ৰণৰ ভৰ = 0.096 g
অক্সিজেনৰ ভৰ = 0.144 g

ব'ৰণৰ শতকৰা পৰিমাণ = $\left( \frac{0.096}{0.24} \right) \times 100\% = \mathbf{40\%}$

অক্সিজেনৰ শতকৰা পৰিমাণ = $\left( \frac{0.144}{0.24} \right) \times 100\% = \mathbf{60\%}$

প্ৰশ্ন ২: ৩.০ g কাৰ্বন ৮.০০ g অক্সিজেনৰে সৈতে দহন কৰাত ১১.০০ g কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন হ'ল। ৩.০০ g কাৰ্বন ৫০.০০ g অক্সিজেনত দহন কৰিলে গঠন হোৱা কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ ভৰ কিমান হ'ব? ৰাসায়নিক সংযোগৰ কোনটো বিধি তোমাৰ উত্তৰৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হ'ব?

উত্তৰ:

৩.০০ g কাৰ্বনে সদায় ৮.০০ g অক্সিজেনৰ সৈতেহে বিক্ৰিয়া কৰি ১১.০০ g কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড উৎপন্ন কৰে। সেয়েহে ৩.০০ g কাৰ্বনক ৫০.০০ g অক্সিজেনত দহন কৰিলে মাত্ৰ ৮.০০ g অক্সিজেনেহে বিক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিব আৰু বাকী (৫০.০০ - ৮.০০) = ৪২.০০ g অক্সিজেন অপৰিৱৰ্তিত হৈ থাকিব।

অতএব, উৎপন্ন হোৱা কাৰ্বন ডাইঅক্সাইডৰ ভৰ হ'ব ১১.০০ g।

এই উত্তৰটো ৰাসায়নিক সংযোগৰ স্থিৰানুপাত বিধি (Law of Constant Proportions) ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

প্ৰশ্ন ৩: বহুপাৰমাণৱিক আয়নবোৰ কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: একাধিক পৰমাণু একগোট হৈ গঠন হোৱা আৰু এক নিৰ্দিষ্ট ঋণাত্মক বা ধনাত্মক আধান বহন কৰা আয়নৰ গোটবোৰক বহুপাৰমাণৱিক আয়ন (Polyatomic ions) বোলে ।

উদাহৰণ: এমে'নিয়াম আয়ন ($\text{NH}_4^+$), হাইড্ৰক্সাইড আয়ন ($\text{OH}^-$), কাৰ্বনেট আয়ন ($\text{CO}_3^{2-}$), ছালফেট আয়ন ($\text{SO}_4^{2-}$) ।

প্ৰশ্ন ৪: তলত দিয়াবোৰৰ ৰাসায়নিক সংকেত লিখা:
(a) মেগনেছিয়াম ক্ল'ৰাইড
(b) কেলছিয়াম অক্সাইড
(c) কপাৰ নাইট্ৰেট
(d) এলুমিনিয়াম ক্ল'ৰাইড
(e) কেলছিয়াম কাৰ্বনেট

উত্তৰ:

• (a) মেগনেছিয়াম ক্ল'ৰাইড: $\text{MgCl}_2$
• (b) কেলছিয়াম অক্সাইড: $\text{CaO}$
• (c) কপাৰ নাইট্ৰেট: $\text{Cu(NO}_3)_2$
• (d) এলুমিনিয়াম ক্ল'ৰাইড: $\text{AlCl}_3$
• (e) কেলছিয়াম কাৰ্বনেট: $\text{CaCO}_3$

প্ৰশ্ন ৫: তলৰ যৌগবোৰত থকা মৌলবোৰৰ নাম দিয়া:
(a) পোৰা চুণ (Quick Lime)
(b) হাইড্ৰ'জেন ব্ৰ'মাইড
(c) বেকিং পাউডাৰ
(d) পটেছিয়াম ছালফেট

উত্তৰ:

• (a) পোৰা চুণ ($\text{CaO}$): কেলছিয়াম আৰু অক্সিজেন।
• (b) হাইড্ৰ'জেন ব্ৰ'মাইড ($\text{HBr}$): হাইড্ৰ'জেন আৰু ব্ৰ'মিন।
• (c) বেকিং পাউডাৰ ($\text{NaHCO}_3$): ছ'ডিয়াম, হাইড্ৰ'জেন, কাৰ্বন আৰু অক্সিজেন।
• (d) পটেছিয়াম ছালফেট ($\text{K}_2\text{SO}_4$): পটেছিয়াম, ছালফাৰ আৰু অক্সিজেন।

প্ৰশ্ন ৬: তলৰ পদাৰ্থবোৰৰ ম'লাৰ ভৰ গণনা কৰা:
(a) ইথাইন $\text{C}_2\text{H}_2$
(b) ছালফাৰ অণু, $\text{S}_8$
(c) ফছফৰাছ অণু, $\text{P}_4$ (ফছফৰাছৰ পাৰমাণৱিক ভৰ $= 31$)
(d) হাইড্ৰক্ল'ৰিক এছিড, $\text{HCl}$
(e) নাইট্ৰিক এছিড, $\text{HNO}_3$

উত্তৰ:

• (a) ইথাইন ($\text{C}_2\text{H}_2$) ৰ ম'লাৰ ভৰ = $2 \times 12 + 2 \times 1 = 24 + 2 = \mathbf{26\text{ g/mol}}$
• (b) ছালফাৰ অণু ($\text{S}_8$) ৰ ম'লাৰ ভৰ = $8 \times 32 = \mathbf{256\text{ g/mol}}$
• (c) ফছফৰাছ অণু ($\text{P}_4$) ৰ ম'লাৰ ভৰ = $4 \times 31 = \mathbf{124\text{ g/mol}}$
• (d) হাইড্ৰক্ল'ৰিক এছিড ($\text{HCl}$) ৰ ম'লাৰ ভৰ = $1 + 35.5 = \mathbf{36.5\text{ g/mol}}$
• (e) নাইট্ৰিক এছিড ($\text{HNO}_3$) ৰ ম'লাৰ ভৰ = $1 + 14 + 3 \times 16 = 1 + 14 + 48 = \mathbf{63\text{ g/mol}}$

প্ৰশ্ন ৭: ভৰ কিমান:
(a) ১ ম'ল নাইট্ৰ'জেন পৰমাণুৰ?
(b) ৪ ম'ল এলুমিনিয়াম পৰমাণু (এলুমিনিয়ামৰ পাৰমাণৱিক ভৰ $= 27$) ৰ?
(c) ১০ ম'ল ছ'ডিয়াম ছালফাইট ($\text{Na}_2\text{SO}_3$) ৰ?

উত্তৰ:

• (a) ১ ম'ল নাইট্ৰ'জেন পৰমাণুৰ ভৰ = $\mathbf{14\text{ g}}$।
• (b) ৪ ম'ল এলুমিনিয়াম পৰমাণুৰ ভৰ = $4 \times 27\text{ g} = \mathbf{108\text{ g}}$।
• (c) $\text{Na}_2\text{SO}_3$ ৰ ১ ম'লৰ ভৰ = $2 \times 23 + 32 + 3 \times 16 = 46 + 32 + 48 = 126\text{ g}$।
  ১০ ম'ল ছ'ডিয়াম ছালফাইটৰ ভৰ = $10 \times 126\text{ g} = \mathbf{1260\text{ g}}$।

প্ৰশ্ন ৮: ম'ললৈ পৰিৱৰ্তন কৰা:
(a) ১২ g অক্সিজেন গেছ।
(b) ২০ g পানী।
(c) ২২ g কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড।

উত্তৰ:

• (a) ১২ g $\text{O}_2$ গেছ: ম'লাৰ ভৰ = $32\text{ g/mol}$।
  ম'লৰ সংখ্যা = $\frac{12}{32} = \mathbf{0.375\text{ mol}}$
• (b) ২০ g পানী ($\text{H}_2\text{O}$): ম'লাৰ ভৰ = $18\text{ g/mol}$।
  ম'লৰ সংখ্যা = $\frac{20}{18} \approx \mathbf{1.11\text{ mol}}$
• (c) ২২ g কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড ($\text{CO}_2$): ম'লাৰ ভৰ = $44\text{ g/mol}$।
  ম'লৰ সংখ্যা = $\frac{22}{44} = \mathbf{0.5\text{ mol}}$

প্ৰশ্ন ৯: ভৰ কিমান?
(a) ০.২ ম'ল অক্সিজেন পৰমাণুৰ?
(b) ০.৫ ম'ল পানী অণুৰ?

উত্তৰ:

• (a) ০.২ ম'ল oxygen ($\text{O}$) পৰমাণুৰ ভৰ = $0.2 \times 16\text{ g} = \mathbf{3.2\text{ g}}$।
• (b) ০.৫ ম'ল পানী ($\text{H}_2\text{O}$) অণুৰ ভৰ = $0.5 \times 18\text{ g} = \mathbf{9\text{ g}}$।

প্ৰশ্ন ১০: ১৬ g গোটা ছালফাৰত থকা ছালফাৰ অণু ($\text{S}_8$) ৰ সংখ্যা গণনা কৰা।

উত্তৰ:

ছালফাৰ অণু ($\text{S}_8$) ৰ ম'লাৰ ভৰ = $8 \times 32 = 256\text{ g/mol}$।
১৬ g গোটা ছালফাৰত থকা ম'লৰ সংখ্যা = $\frac{16}{256} = \frac{1}{16}\text{ mol}$ ।

অতএব, ছালফাৰ অণু ($\text{S}_8$) ৰ সংখ্যা = $\frac{1}{16} \times 6.022 \times 10^{23} \approx \mathbf{3.76 \times 10^{22}\text{ টা অণু}}$ ।

প্ৰশ্ন ১১: ০.০৫১ g এলুমিনিয়াম অক্সাইডত থকা এলুমিনিয়াম আয়নৰ সংখ্যা গণনা কৰা।
(ইংগিত: আয়ন এটাৰ ভৰ একে মৌলৰ পৰমাণু এটাৰ ভৰৰ সৈতে একে। $\text{Al}$ ৰ পাৰমাণৱিক ভৰ $= 27\text{ u}$)

উত্তৰ:

এলুমিনিয়াম অক্সাইড ($\text{Al}_2\text{O}_3$) ৰ আণৱিক/সংকেত গোট ভৰ = $2 \times 27 + 3 \times 16 = 54 + 48 = 102\text{ g/mol}$।

0.051 g $\text{Al}_2\text{O}_3$ ৰ ম'ল সংখ্যা = $\frac{0.051}{102} = 0.0005\text{ mol} = 5 \times 10^{-4}\text{ mol}$ ।

১ ম'ল $\text{Al}_2\text{O}_3$ ত ২ ম'ল $\text{Al}^{3+}$ আয়ন থাকে।
অতএব, $5 \times 10^{-4}\text{ mol}$ $\text{Al}_2\text{O}_3$ ত $\text{Al}^{3+}$ আয়নৰ ম'ল সংখ্যা = $2 \times 5 \times 10^{-4} = 10^{-3}\text{ mol}$ ।

এলুমিনিয়াম আয়নৰ সংখ্যা = $10^{-3} \times 6.022 \times 10^{23} = \mathbf{6.022 \times 10^{20}\text{ টা আয়ন}}$ ।

ASSEB Class IX General Science Chapter 4 questions and Answers

অধ্যায় ৪: পৰমাণুৰ গঠন (Structure of the Atom)

পাঠভিত্তিক অন্তৱৰ্তী প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions)

১. কেনেল ৰশ্মি কি?

কেনেল ৰশ্মি হ'ল ১৮৮৬ চনত ই. গোল্ডষ্টেইনে গেছৰ বিদ্যুৎ মোক্ষণত ধৰা পেলোৱা ধনাত্মকভাৱে আহিত এক প্ৰকাৰৰ নতুন বিকিৰণ। এই ৰশ্মিৰ আৱিষ্কাৰৰ ফলতেই পৰমাণুৰ ধনাত্মক আধানযুক্ত কণা প্ৰ'টনৰ সন্ধান পোৱা গৈছিল ।

২. পৰমাণু এটাত এটা প্ৰ'টন আৰু এটা ইলেক্ট্ৰন থাকিলে ই কোনো আধান বহন কৰিবনে নকৰে?

ই কোনো আধান বহন নকৰে; অৰ্থাৎ পৰমাণুটো বৈদ্যুতিকভাৱে প্ৰশম হ'ব। কাৰণ প্ৰ'টনৰ ধনাত্মক আধান (+1) আৰু ইলেক্ট্ৰনৰ ঋণাত্মক আধানৰ (-1) মান সমান আৰু বিপৰীতধৰ্মী হোৱাৰ বাবে সিহঁতে পৰস্পৰৰ আধান সমতুল্য কৰি ৰাখে ।

১. থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে পৰমাণু এটা সামগ্ৰিকভাৱে কেনেদৰে প্ৰশম হয় ব্যাখ্যা কৰা।

থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি অনুসৰি, পৰমাণু এটা ধনাত্মকভাৱে আহিত একোটা গোলক আৰু ইলেক্ট্ৰনবোৰ তাত সোমাই থাকে। এই আৰ্হিত ঋণাত্মক আৰু ধনাত্মক আধানৰ মান সমান, যাৰ বাবে পৰমাণু এটা সামগ্ৰিকভাৱে বৈদ্যুতিকভাৱে প্ৰশম হয় ।

চিত্ৰ ৪.১: থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি

২. ৰাডাৰফ'ৰ্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত কোনটো উপ-পাৰমাণৱিক কণা থাকে।

ৰাডাৰফ'ৰ্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি মতে পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত ধনাত্মক আধানযুক্ত কণা প্ৰ'টন থাকে ।

৩. তিনিটা শ্বেলৰে সৈতে ব'ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ এটা চিত্ৰ অংকন কৰা।

তলত তিনিটা শ্বেল (K, L, M) বিশিষ্ট ব'ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি প্ৰদৰ্শন কৰা হ'ল:

চিত্ৰ ৪.৩: পৰমাণুৰ কেইটামান শক্তিস্তৰ (K, L, M শ্বেল)

৪. যদি $\alpha$-কণা বিচ্ছুৰণ পৰীক্ষাটোত সোণৰ পাতৰ সলনি আন ধাতুৰ পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয় তেনেহ'লে কি দেখা যাব বুলি ভাবা?

যদি সোণৰ পাতৰ সলনি আন কোনো গধুৰ ধাতুৰ (যেনে প্লেটিনাম বা ৰূপ) পাতল পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে ফলাফল একেই পোৱা যাব। কিন্তু যদি বৰ পাতল কৰিব নোৱাৰা বা অতি পাতল মৌলৰ (যেনে এলুমিনিয়াম) পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেন্তে ধাতুৰ নিউক্লিয়াছ পাতল হোৱাৰ বাবে $\alpha$-কণাবোৰৰ বিক্ষেপনৰ মাত্ৰা যথেষ্ট কম হ'ব বা পৃথক হ'ব ।

১. পৰমাণুৰ তিনিটা উপ-পাৰমাণৱিক কণাৰ নাম লিখা।

পৰমাণুৰ তিনিটা উপ-পাৰমাণৱিক কণা হ'ল:

• ইলেক্ট্ৰন ($e^-$)
• প্ৰ'টন ($p^+$)
• নিউট্ৰন ($n$)

২. হিলিয়াম পৰমাণুৰ পাৰমাণৱিক ভৰ $4\text{ u}$ আৰু ইয়াৰ নিউক্লিয়াছত দুটা প্ৰ'টন আছে। ইয়াত কিমানটা নিউট্ৰন থাকিব?

দিয়া আছে,
হিলিয়ামৰ পাৰমাণৱিক ভৰ = $4\text{ u}$
প্ৰ'টনৰ সংখ্যা = $2$
আমি জানো যে, পাৰমাণৱিক ভৰ = প্ৰ'টনৰ সংখ্যা + নিউট্ৰনৰ সংখ্যা
$\implies 4 = 2 + \text{নিউট্ৰনৰ সংখ্যা}$
$\implies \text{নিউট্ৰনৰ সংখ্যা} = 4 - 2 = 2$
অতএব, হিলিয়াম পৰমাণুত ২ টা নিউট্ৰন থাকিব ।

১. কাৰ্বন আৰু ছ'ডিয়াম পৰমাণুত ইলেক্ট্ৰনৰ বিতৰণ দেখুওৱা।

কাৰ্বন (C): পাৰমাণৱিক সংখ্যা = $6$
ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস / বিতৰণ: $\text{K} = 2, \text{L} = 4$

ছ'ডিয়াম (Na): পাৰমাণৱিক সংখ্যা = $11$
ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস / বিতৰণ: $\text{K} = 2, \text{L} = 8, \text{M} = 1$

২. পৰমাণু এটাৰ K আৰু L শ্বেলবোৰ পূৰ্ণ হৈ থাকিলে পৰমাণুটোত ইলেক্ট্ৰনৰ মুঠ সংখ্যা কিমান হ'ব?

K শ্বেলৰ সৰ্বোচ্চ ইলেক্ট্ৰন ধাৰণ ক্ষমতা = $2$ ($2 \times 1^2$)
L শ্বেলৰ সৰ্বোচ্চ ইলেক্ট্ৰন ধাৰণ ক্ষমতা = $8$ ($2 \times 2^2$)
গতিকে, K আৰু L শ্বেল দুয়োটা পূৰ্ণ হৈ থাকিলে ইলেক্ট্ৰনৰ মুঠ সংখ্যা হ'ব = $2 + 8 = 10$ টা ।

১. ক্ল'ৰিণ, ছালফাৰ আৰু মেগনেছিয়ামৰ যোজ্যতা কেনেদৰে পাবা?

ক্ল'ৰিণ (Cl): পাৰমাণৱিক সংখ্যা $17$। ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস $2, 8, 7$। যিহেতু ইয়াৰ বহিৰতম কক্ষত $7$ টা ইলেক্ট্ৰন আছে, সেয়ে অক্টেট পূৰণ কৰিবলৈ ১ টা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰা সহজ।
অতএব, ক্ল'ৰিণৰ যোজ্যতা = $8 - 7 = 1$ ।

ছালফাৰ (S): পাৰমাণৱিক সংখ্যা $16$। ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস $2, 8, 6$। বহিৰতম কক্ষত $6$ টা ইলেক্ট্ৰন থকা বাবে অক্টেট গঠনৰ বাবে ২ টা ইলেক্ট্ৰনৰ প্ৰয়োজন।
অতএব, ছালফাৰৰ যোজ্যতা = $8 - 6 = 2$ ।

মেগনেছিয়াম (Mg): পাৰমাণৱিক সংখ্যা $12$। ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস $2, 8, 2$। ইয়াৰ বহিৰতম কক্ষত $2$ টা ইলেক্ট্ৰন থাকে যিটো ই সহজে ত্যাগ কৰিব পাৰে।
অতএব, মেগনেছিয়ামৰ যোজ্যতা = $2$ ।

১. যদি পৰমাণু এটাত ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা ৮ আৰু প্ৰ'টনৰ সংখ্যাও ৮ হয় তেন্তে—
(i) পৰমাণুটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা কি হ'ব? আৰু
(ii) পৰমাণুটোৰ আধান কিমান হ'ব?

(i) পাৰমাণৱিক সংখ্যা = প্ৰ'টনৰ সংখ্যা = $8$ ।

(ii) যিহেতু প্ৰ'টনৰ সংখ্যা ($8$) আৰু ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা ($8$) সমান, সেয়ে ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক আধানৰ মান সমান আৰু পৰমাণুটোৰ আধান হ'ব শূন্য ($0$) ।

২. তালিকা ৪.১ ৰ সহায়ত অক্সিজেন আৰু ছালফাৰ পৰমাণুৰ ভৰ সংখ্যা উলিওৱা।

অক্সিজেন (O):
প্ৰ'টনৰ সংখ্যা = $8$, নিউট্ৰনৰ সংখ্যা = $8$
ভৰ সংখ্যা = প্ৰ'টনৰ সংখ্যা + নিউট্ৰনৰ সংখ্যা = $8 + 8 = 16$ ।

ছালফাৰ (S):
প্ৰ'টনৰ সংখ্যা = $16$, নিউট্ৰনৰ সংখ্যা = $16$
ভৰ সংখ্যা = প্ৰ'টনৰ সংখ্যা + নিউট্ৰনৰ সংখ্যা = $16 + 16 = 32$ ।

১. চিহ্ন H, D আৰু T প্ৰতিটোতে পোৱা উপ-পাৰমাণৱিক কণাবোৰ তালিকাভুক্ত কৰা।

সমস্থানিক / চিহ্ন	প্ৰ'টন ($p^+$)	ইলেক্ট্ৰন ($e^-$)	নিউট্ৰন ($n$)
প্ৰ'টিয়াম ($^1_1\text{H}$)	১	১	০
ডয়টেৰিয়াম ($^2_1\text{H}$ বা $\text{D}$)	১	১	১
ট্ৰিটিয়াম ($^3_1\text{H}$ বা $\text{T}$)	১	১	২

২. একোযোৰকৈ সমস্থানিক আৰু সমভাৰীৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস লিখা।

সমস্থানিকৰ যোৰ (কাৰ্বনৰ সমস্থানিক):
$^{12}_6\text{C}$ আৰু $^{14}_6\text{C}$
দুয়োৰে পাৰমাণৱিক সংখ্যা $6$।
দুয়োৰে ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস: $\text{K} = 2, \text{L} = 4$ ।

সমভাৰীৰ যোৰ (কেলছিয়াম আৰু আৰ্গন):
কেলছিয়াম ($^{40}_{20}\text{Ca}$): পাৰমাণৱিক সংখ্যা $20$ $\rightarrow$ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস: $2, 8, 8, 2$
আৰ্গন ($^{40}_{18}\text{Ar}$): পাৰমাণৱিক সংখ্যা $18$ $\rightarrow$ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস: $2, 8, 8$ ।

অধ্যায়ৰ অনুশীলনী প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercises)

১. ইলেক্ট্ৰন, প্ৰ'টন আৰু নিউট্ৰনৰ ধৰ্মসমূহ তুলনা কৰা।

ধৰ্ম	ইলেক্ট্ৰন ($e^-$)	প্ৰ'টন ($p^+$)	নিউট্ৰন ($n$)
আধান	ঋণাত্মক ($-1$ একক)	ধনাত্মক ($+1$ একক)	আধানহীন (প্ৰশম, $0$)
ভৰ	নগণ্য (প্ৰ'টনৰ ভৰৰ $\frac{1}{2000}$ অংশ)	১ একক ($1\text{ u}$)	১ একক ($1\text{ u}$) (প্ৰ'টনৰ প্ৰায় সমান)
অৱস্থান	নিউক্লিয়াছৰ বাহিৰৰ কক্ষপথত ঘূৰি থাকে	পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছৰ অভ্যন্তৰত থাকে	পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছৰ অভ্যন্তৰত থাকে

২. জে জে থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি?

থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ'ল:

• এই আৰ্হিয়ে পৰমাণু বৈদ্যুতিকভাৱে প্ৰশম বুলি ব্যাখ্যা কৰিব পাৰিছিল যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত অন্য বিজ্ঞানীসকলে (যেনে ৰাডাৰফ'ৰ্ড) কৰা পৰীক্ষাসমূহৰ ফলাফল এই আৰ্হিয়ে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰিলে।
• পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছৰ উপস্থিতি আৰু ইলেক্ট্ৰনবোৰ কেনেদৰে অৱস্থান কৰে তাৰ কোনো স্পষ্ট পৰীক্ষালব্ধ ভিত্তি এই আৰ্হিত নাছিল।

৩. ৰাডাৰফ'ৰ্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি?

ৰাডাৰফ'ৰ্ডৰ পৰমাণু আৰ্হিৰ মূল সীমাবদ্ধতা হ'ল:

• বৃত্তাকাৰ কক্ষপথত ইলেক্ট্ৰনৰ পৰিভ্ৰমণ সুস্থিৰ হোৱাটো আশা কৰিব নোৱাৰি। বৃত্তাকাৰ পথত ঘূৰি থকা আহিত কণা ইলেক্ট্ৰনে ত্বৰণৰ সময়ত শক্তি বিকিৰণ কৰিব।
• এনেদৰে শক্তি হেৰুৱাই শেষত ইলেক্ট্ৰন নিউক্লিয়াছত পতিত হ'ব, যাৰ ফলে পৰমাণু অতিশয় অশান্ত (unstable) হৈ ভাঙি পৰিব। কিন্তু বাস্তৱত পৰমাণু সম্পূৰ্ণ সুস্থিৰ।

৪. ব'ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিটো বৰ্ণনা কৰা।

নীল ব'ৰে ৰাডাৰফ'ৰ্ডৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতা দূৰ কৰিবলৈ তলৰ স্বীকাৰ্যসমূহ আগবঢ়ায়:

1. পৰমাণুৰ ভিতৰত ইলেক্ট্ৰনৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট অনুমোদিত কক্ষপথ (discrete orbits) হে থাকে।
2. এই কক্ষপথবোৰত ঘূৰি থাকোতে ইলেক্ট্ৰনে শক্তি বিকিৰণ নকৰে।
3. এই কক্ষপথ বা শ্বেলবোৰক শক্তিস্তৰ (energy levels) বোলে। ইহঁতক K, L, M, N... আখৰেৰে বা $n = 1, 2, 3, 4...$ সংখ্যাৰে বুজোৱা হয়।

৫. এই অধ্যায়ত দিয়া পৰমাণুৰ আৰ্হি কেইটা তুলনা কৰা।

বৈশিষ্ট্য	থমছনৰ আৰ্হি	ৰাডাৰফ'ৰ্ডৰ আৰ্হি	ব'ৰৰ আৰ্হি
গঠন	পৰমাণুটো এটা ধনাত্মক গোলক, য'ত ইলেক্ট্ৰনবোৰ সোমাই থাকে।	কেন্দ্ৰত সৰু ধনাত্মক নিউক্লিয়াছ থাকে আৰু ইলেক্ট্ৰনে তাৰ চাৰিওফালে বৃত্তাকাৰে ঘূৰে।	নিউক্লিয়াছৰ চাৰিওফালে ইলেক্ট্ৰনবোৰ নিৰ্দিষ্ট অনুমোদিত শক্তিস্তৰত (কক্ষপথ) ঘূৰে।
সুস্থিৰতা	পৰমাণু প্ৰশম বুলি ক'ব পাৰে কিন্তু স্থায়িত্বৰ বিজ্ঞানসন্মত ব্যাখ্যা নাই।	ইলেক্ট্ৰনে শক্তি বিকিৰণ কৰি নিউক্লিয়াছত পৰিব লাগে, সেয়ে সুস্থিৰতা ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে।	নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথত ঘূৰোঁতে শক্তি বিকিৰণ নকৰে, গতিকে পৰমাণু সুস্থিৰ।

৬. প্ৰথম ওঠৰটা মৌলৰ কাৰণে বিভিন্ন শ্বেলত ইলেক্ট্ৰন বণ্টনৰ নিয়মবোৰ সংক্ষেপে লিখা।

ব'ৰ-বুৰিৰ নিয়ম অনুসৰি বিভিন্ন শ্বেলত ইলেক্ট্ৰন বণ্টনৰ নিয়মসমূহ হ'ল:

1. কোনো এটা শ্বেলত থাকিব পৰা সৰ্বোচ্চ ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা $2n^2$ সূত্ৰৰে পোৱা যায় (য'ত $n$ = কক্ষপথৰ সংখ্যা)।
   • K শ্বেল ($n=1$) = $2 \times 1^2 = 2$
   • L শ্বেল ($n=2$) = $2 \times 2^2 = 8$
   • M শ্বেল ($n=3$) = $2 \times 3^2 = 18$
   • N শ্বেল ($n=4$) = $2 \times 4^2 = 32$
2. পৰমাণুৰ বহিস্থ কক্ষপথত থাকিব পৰা ইলেক্ট্ৰনৰ সৰ্বোচ্চ সংখ্যা হ'ল ৮ টা।
3. ভিতৰৰ শ্বেলবোৰ সম্পূৰ্ণভাৱে পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে বাহিৰৰ শ্বেলত ইলেক্ট্ৰন সোমাব নোৱাৰে (অৰ্থাৎ পৰ্যায়ক্ৰমে পূৰণ হয়)।

৭. ছিলিকন আৰু অক্সিজেনক উদাহৰণ হিচাপে লৈ যোজ্যতাৰ সংজ্ঞা দিয়া।

যোজ্যতাৰ সংজ্ঞা: পৰমাণু এটাৰ আন পৰমাণুৰ সৈতে যুক্ত হ'ব পৰা ৰাসায়নিক যোজন ক্ষমতাকে মৌলটোৰ যোজ্যতা বোলে। অক্টেট সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ পৰমাণু এটাই ত্যাগ কৰা, গ্ৰহণ কৰা বা ভাগ-বতৰা কৰা ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যাই ইয়াৰ যোজ্যতা নিৰূপণ কৰে ।

উদাহৰণ:
ছলিকন (Si): পাৰমাণৱিক সংখ্যা $14$। ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস $2, 8, 4$। ইয়াৰ বহিৰতম কক্ষত $4$ টা ইলেক্ট্ৰন থাকে। অক্টেট পূৰণৰ বাবে ই $4$ টা ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰে। সেয়ে ছিলিকনৰ যোজ্যতা ৪ ।
অক্সিজেন (O): পাৰমাণৱিক সংখ্যা $8$। ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস $2, 6$। ইয়াৰ বহিৰতম কক্ষত $6$ টা ইলেক্ট্ৰন আছে। অক্টেট ($8$) পাবলৈ ইয়াৰ ২ টা ইলেক্ট্ৰনৰ প্ৰয়োজন। সেয়ে অক্সিজেনৰ যোজ্যতা ($8 - 6$) = ২ ।

৮. উদাহৰণৰে সৈতে ব্যাখ্যা কৰা—
(i) পাৰমাণৱিক সংখ্যা
(ii) ভৰ সংখ্যা
(iii) সমস্থানিক আৰু
(iv) সমভাৰী।
সমস্থানিকৰ যিকোনো দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।

(i) পাৰমাণৱিক সংখ্যা: পৰমাণু এটাৰ নিউক্লিয়াছত থকা প্ৰ'টনৰ মুঠ সংখ্যাক পাৰমাণৱিক সংখ্যা ($Z$) বোলে।
উদাহৰণ: হাইড্ৰ'জেনৰ নিউক্লিয়াছত ১ টা প্ৰ'টন থাকে, সেয়ে হাইড্ৰ'জেনৰ $Z = 1$ ।

(ii) ভৰ সংখ্যা: পৰমাণু এটাৰ নিউক্লিয়াছত থকা প্ৰ'টন আৰু নিউট্ৰনৰ মুঠ সংখ্যাৰ যোগফলক ভৰ সংখ্যা ($A$) বোলে।
উদাহৰণ: কাৰ্বনত ৬ টা প্ৰ'টন আৰু ৬ টা নিউট্ৰন থাকে, সেয়ে ইয়াৰ ভৰ সংখ্যা $6 + 6 = 12\text{ u}$ ।

(iii) সমস্থানিক: একে পাৰমাণৱিক সংখ্যা কিন্তু ভিন্ন ভৰ সংখ্যাবিশিষ্ট একে মৌলৰ পৰমাণুবোৰক সমস্থানিক বোলে।
উদাহৰণ: কাৰ্বনৰ সমস্থানিক দুটা হ'ল — $^{12}_6\text{C}$ আৰু $^{14}_6\text{C}$ ।

(iv) সমভাৰী: ভিন্ন পাৰমাণৱিক সংখ্যা কিন্তু একে ভৰ সংখ্যাযুক্ত বেলেগ বেলেগ মৌলৰ পৰমাণুবোৰক সমভাৰী বোলে।
উদাহৰণ: কেলছিয়াম ($^{40}_{20}\text{Ca}$) আৰু আৰ্গন ($^{40}_{18}\text{Ar}$) ।

সমস্থানিকৰ দুটা ব্যৱহাৰ:

1. ইউৰেনিয়ামৰ এটা সমস্থানিক নিউক্লীয় ৰিয়েক্টৰত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
2. ক'বাল্টৰ এটা সমস্থানিক কৰ্কট ৰোগৰ চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৯. $\text{Na}^+$ ত সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰ হৈ থকা K আৰু L শ্বেল আছে। ব্যাখ্যা কৰা।

ছ'ডিয়াম ($\text{Na}$) পৰমাণুৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা $11$।
ইয়াৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস হ'ল: $\text{K} = 2, \text{L} = 8, \text{M} = 1$।
যেতিয়া ছ'ডিয়ামে ধনাত্মক আয়ন ($\text{Na}^+$) গঠন কৰে, তেতিয়া ই বহিৰতম M শ্বেলৰ পৰা ১ টা ইলেক্ট্ৰন ত্যাগ কৰে।
ফলত $\text{Na}^+$ আয়নত মুঠ ১০ টা ইলেক্ট্ৰন থাকে আৰু ইয়াৰ বিন্যাস হয়: $\text{K} = 2, \text{L} = 8$।
যিহেতু K শ্বেলৰ ধাৰণ ক্ষমতা ২ টা আৰু L শ্বেলৰ ধাৰণ ক্ষমতা ৮ টা, সেয়ে $\text{Na}^+$ আয়নৰ K আৰু L শ্বেল দুয়োটা সম্পূৰ্ণভাৱে পূৰ হৈ থাকে ।

১০. যদি ব্ৰ'মিন পৰমাণু $^{79}_{35}\text{Br} (49.7\%)$ আৰু $^{81}_{35}\text{Br} (50.3\%)$ সমস্থানিকৰ ৰূপত থাকে তেন্তে তাৰ গড় পাৰমাণৱিক ভৰ কিমান হ'ব গণনা কৰা।

গড় পাৰমাণৱিক ভৰ $= \left(79 \times \frac{49.7}{100}\right) + \left(81 \times \frac{50.3}{100}\right)$
$= \frac{3926.3}{100} + \frac{4074.3}{100}$
$= 39.263 + 40.743 = 80.006\text{ u}$
অতএব, ব্ৰ'মিনৰ গড় পাৰমাণৱিক ভৰ হ'ব প্ৰায় $80\text{ u}$ (বা $80.006\text{ u}$) ।

১১. এটা মৌল X ৰ এটা নমুনাৰ গড় পাৰমাণৱিক ভৰ $16.2\text{ u}$। নমুনাটোত সমস্থানিক $^{16}_8\text{X}$ আৰু $^{18}_8\text{X}$ ৰ শতকৰা পৰিমাণ কি কি হ'ব?

ধৰা হ'ল, নমুনাটোত $^{16}_8\text{X}$ ৰ শতকৰা পৰিমাণ = $a\%$
অতএব, $^{18}_8\text{X}$ ৰ শতকৰা পৰিমাণ = $(100 - a)\%$

প্ৰশ্নানুসাৰে,
$\left(16 \times \frac{a}{100}\right) + \left(18 \times \frac{100 - a}{100}\right) = 16.2$
$\implies \frac{16a + 1800 - 18a}{100} = 16.2$
$\implies 1800 - 2a = 1620$
$\implies 2a = 1800 - 1620 = 180$
$\implies a = 90$

অতএব, $^{16}_8\text{X}$ ৰ শতকৰা পৰিমাণ = $90\%$
আৰু $^{18}_8\text{X}$ ৰ শতকৰা পৰিমাণ = $100 - 90 =$ $10\%$ ।

১২. যদি $Z = 3$ হয়, তেন্তে মৌলটোৰ যোজ্যতা কিমান হ'ব? মৌলটোৰ নাম লিখা।

পাৰমাণৱিক সংখ্যা $Z = 3$
ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস: $\text{K} = 2, \text{L} = 1$
যিহেতু ইয়াৰ বহিস্থ কক্ষত ১ টা ইলেক্ট্ৰন থাকে, সেয়ে ইয়াৰ যোজ্যতা হ'ব ১।
মৌলটোৰ নাম হ'ল লিথিয়াম (Li) ।

১৩. দুটা পৰমাণু X আৰু Y ৰ নিউক্লিয়াছৰ সংযুতি তলত দিয়া হৈছে।
X $\rightarrow$ প্ৰ'টন = 6, নিউট্ৰন = 6
Y $\rightarrow$ প্ৰ'টন = 6, নিউট্ৰন = 8
X আৰু Y ৰ ভৰ সংখ্যা দিয়া। দুয়োটাৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো কি?

X ৰ ভৰ সংখ্যা = প্ৰ'টন + নিউট্ৰন = $6 + 6 = 12$
Y ৰ ভৰ সংখ্যা = প্ৰ'টন + নিউট্ৰন = $6 + 8 = 14$

সম্পৰ্ক: যিহেতু X আৰু Y দুয়োৰে পাৰমাণৱিক সংখ্যা (প্ৰ'টনৰ সংখ্যা = $6$) একে কিন্তু ভৰ সংখ্যা ভিন্ন, সেয়ে X আৰু Y হ'ল একে মৌলৰ (কাৰ্বনৰ) দুটা সমস্থানিক (Isotopes) ।

১৪. তলৰ শুদ্ধ উক্তিবোৰৰ ঠাইত T আৰু ভুলবোৰৰ ঠাইত F লিখা।

(a) জে জে থমছনে প্ৰস্তাৱ কৰিছিল যে পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত কেৱল নিউক্লিয়ন থাকে। $\rightarrow$ F (ভুল)

(b) ইলেক্ট্ৰন এটা আৰু প্ৰ'টন এটা লগ লাগি নিউট্ৰন এটা গঠন হয়। সেইবাবে ই প্ৰশম। $\rightarrow$ F (ভুল)

(c) ইলেক্ট্ৰন এটাৰ ভৰ প্ৰ'টনৰ ভৰৰ প্ৰায় $\frac{1}{2000}$ গুণ। $\rightarrow$ T (শুদ্ধ)

(d) আয়'ডিনৰ এটা সমস্থানিক টিংচাৰ আয়'ডিন প্ৰস্তুত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, টিংচাৰ আয়'ডিন মেডিসিন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। $\rightarrow$ T (শুদ্ধ)

১৫. ৰাডাৰফ'ৰ্ডৰ আলফা কণা বিচ্ছুৰণ পৰীক্ষাই—
(a) পাৰমাণৱিক নিউক্লিয়াছ
(b) ইলেক্ট্ৰন
(c) প্ৰ'টন
(d) নিউট্ৰন
আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।

উত্তৰ: (a) পাৰমাণৱিক নিউক্লিয়াছ ($\checkmark$)

১৬. মৌল এটাৰ সমস্থানিকবোৰৰ—
(a) একে ভৌতিক ধৰ্ম
(b) ভিন্ন ৰাসায়নিক ধৰ্ম
(c) ভিন্ন সংখ্যক নিউট্ৰন
(d) ভিন্ন পাৰমাণৱিক সংখ্যা
থাকে।

উত্তৰ: (c) ভিন্ন সংখ্যক নিউট্ৰন ($\checkmark$)

১৭. $\text{Cl}^-$ আয়নত যোজ্যতা ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা—
(a) 16
(b) 8
(c) 17
(d) 18

উত্তৰ: (b) 8 ($\checkmark$)
(ব্যাখ্যা: $\text{Cl}$ ৰ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস $2, 8, 7$। এটা ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি $\text{Cl}^-$ হ'লে বিন্যাস হয় $2, 8, 8$। গতিকে বহিৰতম কক্ষ বা যোজ্যতা ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা ৮ ।)

১৮. তলৰ কোনটো ছ'ডিয়ামৰ শুদ্ধ ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্যাস?
(a) 2, 8
(b) 8, 2, 1
(c) 2, 1, 8
(d) 2, 8, 1

উত্তৰ: (d) 2, 8, 1 ($\checkmark$)

১৯. তলৰ তালিকাখন সম্পূৰ্ণ কৰা।

পাৰমাণৱিক সংখ্যা	ভৰ সংখ্যা	নিউট্ৰনৰ সংখ্যা	প্ৰ'টনৰ সংখ্যা	ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা	পৰমাণু / আয়নৰ নাম
৯	১৯	১০	৯	৯	ফ্লু'ৰিণ
১৬	৩২	১৬	১৬	১৬	ছালফাৰ
১২	২৪	১২	১২	১২	মেগনেছিয়াম
১	২	১	১	১	ডয়টেৰিয়াম ($^2_1\text{H}$)
১	১	০	১	০	হাইড্ৰ'জেন আয়ন ($\text{H}^+$)

ASSEB Class IX General Science Chapter 5 questions and Answers

অধ্যায় ৫: জীৱৰ মৌলিক একক (The Fundamental Unit of Life)

পাঠভিত্তিক অন্তৱৰ্তী প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions)

১. কোষ কোনে আৰু কেনেকৈ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

১৬৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰবাৰ্ট হুকে পোন প্ৰথমে কোষ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ নিজে সাজি উলিওৱা অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত গছৰ বাকলিৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা কৰ্কৰ (Cork) পাতল চ্ছেদ পৰীক্ষা কৰি মৌকোঁহৰ নিচিনা কিছুমান সৰু সৰু খোঁটালি বা কোষ দেখা পাইছিল ।

২. কোষক কিয় গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক বুলি অভিহিত কৰা হয়?

সকলো জীৱৰ দেহ ক্ষুদ্র ক্ষুদ্র কোষৰ সমষ্টিৰে গঠিত। তদুপৰি, জীৱৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো মৌলিক কার্য (যেনে- শ্বসন, পুষ্টিসাধন, বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাসন আদি) কোষৰ ভিতৰতে থকা কোষ অংগাণুসমূহৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়। সেয়েহে কোষক জীৱৰ গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক বুলি কোৱা হয়।

কার্যকলাপ ৫.২ ৰ প্ৰশ্নসমূহ:

(ক) আকাৰ আৰু আকৃতিৰফালৰ পৰা সকলোবিলাক কোষ হুবহু একেইনে?
উত্তৰ: নাই, উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংশ বা বিভিন্ন জীৱৰ কোষৰ আকাৰ আৰু আকৃতি একে নহয়, ইহঁত সুকীয়া হ'ব পাৰে ।

(খ) গঠনৰফালৰ পৰা কোষবিলাক হুবহু একেইনে?
উত্তৰ: গঠনৰ মূল উপাংগসমূহ (যেনে- কোষাৱৰণ, কোষপ্ৰৰস, কোষকেন্দ্ৰ) একেই হ'লেও কোষৰ প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্য অনুসৰি ইহঁতৰ সূক্ষ্ম সংগঠন সুকীয়া হ'ব পাৰে ।

(গ) উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংগৰ কোষবিলাকৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰিব পাৰিবানে?
উত্তৰ: হয়, উদ্ভিদৰ পাত, শিপা বা কাণ্ডৰ কোষবোৰৰ আকাৰ, আকৃতি আৰু তাত থকা অংগাণু (যেনে- হৰিৎকণাৰ উপস্থিতি) অনুসৰি পাৰ্থক্য দেখা যায় ।

(ঘ) কি কি ক্ষেত্ৰত সিহঁতৰ মাজত সাদৃশ্যতা পৰিলক্ষিত হ'ল?
উত্তৰ: সকলো উদ্ভিদ কোষতে কোষবেৰ, কোষাৱৰণ, কোষপ্ৰৰস আৰু কোষকেন্দ্ৰৰ দৰে মৌলিক গঠনসমূহৰ উপস্থিতি দেখা পোৱা যায় ।

১. CO₂ আৰু পানীৰ দৰে পদাৰ্থবিলাক কোষৰ ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ কেনে দৰে চলাচল কৰে আলোচনা কৰা।

CO₂ ৰ চলাচল: CO₂ কোষৰ বৰ্জিত পদাৰ্থ। কোষৰ ভিতৰত CO₂ ৰ গাঢ়তা বাহিৰৰ পৰিৱেশতকৈ বেছি হ'লে, উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন গাঢ়তা অঞ্চললৈ ব্যাপন (Diffusion) প্ৰক্ৰিয়াৰে CO₂ কোষৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহে ।

পানীৰ চলাচল: পানীৰ অণুসমূহ এখন অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ (কোষাবৰণ) মাজেৰে উচ্চ পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চললৈ আসৃতি (Osmosis) প্ৰক্ৰিয়াৰে চলাচল কৰে ।

২. কোষাৱৰণখনক কিয় অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ (Selectively permeable membrane) বুলি আখ্যা দিয়া হয়?

কোষাৱৰণখনে কেৱল কিছুমান নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যকহে কোষৰ ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ অহা-যোৱা কৰাত সহায় কৰে আৰু আন কিছুমান দ্ৰব্যৰ গতিপথত বাধা প্ৰদান কৰে। সেয়েহে ইয়াক চয়নাত্মকভেদ্য বা অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ বুলি কোৱা হয় ।

প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ আৰু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ মাজত ব্যাখ্যামূলক পাৰ্থক্য দাঙি ধৰি তলৰ তালিকাখন পূৰ্ণ কৰা:

প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ	সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ
১. আকাৰ: সাধাৰণতে সৰু (1-10 µm) [1 µm = 10-6 m]	১. আকাৰ: সাধাৰণতে ডাঙৰ (5-100 µm)
২. কোষৰ ক্ৰেন্দ্ৰাঞ্চল: সু-নির্দিষ্ট নহয় (কেন্দ্ৰাৱৰণবিহীন) আৰু ইয়াক নিউক্লিয়ইড (Nucleoid) বুলি জনা যায়।	২. কোষৰ ক্ৰেন্দ্ৰাঞ্চল: সু-নির্দিষ্ট আৰু ইয়াক ক্ৰেন্দ্ৰাৱৰণে আবৃত কৰি ৰাখে।
৩. ক্ৰ'ম'জ'ম: এডাল।	৩. ক্ৰ'ম'জ'ম: এডালতকৈ বেছি থাকে।
৪. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু নাথাকে।	৪. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু (যেনে- মাইট'কণ্ড্ৰিয়া, প্লাষ্টিড আদি) থাকে।

১. তুমি অধ্যয়ন কৰি অহা কোষ অংগাণুবিলাকৰ ভিতৰৰ এনে দুটা কোষ অংগাণুৰ নাম উল্লেখ কৰা যি দুটাত আণুবংশিক পদাৰ্থ (Genetic material) থাকে।

নিজা আণুবংশিক পদাৰ্থ (DNA) থকা দুটা কোষ অংগাণু হ'ল:

• মাইট'কণ্ড্ৰিয়া (Mitochondria)
• প্লাষ্টিড (Plastids)

২. যদিহে কিছুমান ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত কোষীয় সংগঠনৰ ক্ষতি হয় তেতিয়া কি হ'ব?

ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত কোষীয় সংগঠন ক্ষতিগ্ৰস্ত হ'লে কোষটোৱে তাৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যপ্ৰণালী (যেনে- শ্বসন, পুষ্টি গ্ৰহণ, আৱৰ্জনা নিষ্কাসন আদি) সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰা হয়। ফলত কোষত থকা লাইছ'জ'মে জলবিয়োজক উৎসেচক নিঃসৰণ কৰি নষ্ট হোৱা নিজৰ কোষটোক ধ্বংস কৰি পেলায় ।

৩. লাইছ'জ'মক কিয় কোষৰ আত্মঘাতী মোনা বুলি আখ্যা দিয়া হয়?

কোষীয় বিপাকীয় কাৰ্যত কিবা বিসংগতি ঘটিলে বা কোষটো মৰি নষ্ট হ'লে, লাইছ'জ'মবোৰ ফাটি যায় আৰু ইয়াৰ ভিতৰত থকা শক্তিশালী জলবিয়োজক উৎসেচকবোৰে নিজৰ কোষটোকে হজম বা ধ্বংস কৰি পেলায়। সেয়েহে লাইছ'জ'মক কোষৰ "আত্মঘাতী মোনা" (Suicide bag) বোলে ।

৪. কোষৰ অভ্যন্তৰৰ ক'ত প্ৰ'টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয়?

কোষৰ অভ্যন্তৰত থকা ৰাইব'জ'ম (Ribosome) বোৰত প্ৰ'টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয় ।

অধ্যায়ৰ অনুশীলনী প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercises)

১. উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ মাজত তুলনা কৰা আৰু কি কি ক্ষেত্ৰত উদ্ভিদ কোষ এটা প্ৰাণী কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা।

বৈশিষ্ট্য	উদ্ভিদ কোষ	প্ৰাণী কোষ
কোষবেৰ	কোষাৱৰণৰ বাহিৰত ছেলুল'জেৰে গঠিত ডাঠ কোষবেৰ থাকে।	কোষবেৰ নাথাকে।
প্লাষ্টিড	প্লাষ্টিড (যেনে- হৰিৎকণা) উপস্থিত থাকে।	প্লাষ্টিড অনুপস্থিত।
ৰসধানী (Vacuole)	আকাৰত ডাঙৰ আৰু কেন্দ্ৰীয়ভাৱে অৱস্থিত (কোষৰ ৫০-৯০% স্থান আগুৰি থাকে)।	আকাৰত নিচেই সৰু আৰু অস্থায়ী।

চিত্র ৫.৬: উদ্ভিদ কোষ

চিত্র ৫.৫: প্ৰাণী কোষ

২. কি কি ক্ষেত্ৰত প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষবিলাক সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা।

প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (Prokaryotic Cell)	সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (Eukaryotic Cell)
১. অস্পষ্ট কোষকেন্দ্ৰীয় অঞ্চল (কেন্দ্ৰাৱৰণ নাথাকে), যাক নিউক্লিয়ইড বোলে।	১. কেন্দ্ৰাৱৰণেৰে আবৃত সুস্পষ্ট আৰু প্ৰকৃত কোষকেন্দ্ৰ থাকে।
২. ক্ৰ'ম'জ'ম এডাল থাকে।	২. একতকৈ অধিক ক্ৰ'ম'জ'ম থাকে।
৩. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু (মাইট'কণ্ড্ৰিয়া, গলজি সংঘ আদি) নাথাকে।	৩. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু উপস্থিত থাকে।
৪. কোষৰ আকাৰ সাধাৰণতে নিচেই সৰু (1-10 µm)।	৪. কোষৰ আকাৰ তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ (5-100 µm)।

চিত্র ৫.৪: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (বেক্টেৰিয়া)

৩. কোষৰ কোষাৱৰণখন ফাটি গ'লে কি হ'ব?

কোষাৱৰণখন ফাটি গ'লে কোষৰ ভিতৰৰ উপাদানসমূহ বহিঃ পৰিৱেশলৈ ওলাই যাব। ইয়াৰ উপৰিও কোষ আৰু বহিঃ পৰিৱেশৰ মাজত সংঘটিত হোৱা দ্ৰব্যৰ নিয়ন্ত্ৰিত চলাচল বা আদান-প্ৰদান (ব্যাপন আৰু আসৃতি) বন্ধ হৈ পৰিব, যাৰ ফলত কোষটোৱে নিজৰ অস্তিত্ব বৰ্তাই ৰাখিব নোৱাৰি মৃত্যুমুখত পৰিব ।

৪. কোষ একোটাত যদি গলজি সংঘ নাথাকে তেন্তে কোষটোৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পৰিব?

গলজি সংঘ নাথাকিলে কোষত তলত দিয়া প্ৰভাৱসমূহ পৰিব:

• অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত সংশ্লেষিত হোৱা পদাৰ্থসমূহৰ সঞ্চয়, বন্ধন (packaging) আৰু ৰূপান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ হৈ পৰিব।
• লাইছ'জ'ম গঠিত হ'ব নোৱাৰিব।
• কোষৰ ভিতৰৰ পৰা বাহিৰলৈ লাগতিয়াল পদাৰ্থসমূহৰ পৰিবহন ব্যাহত হ'ব।

৫. কোনটো কোষ অংগাণুক কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল বুলি আখ্যা দিয়া হয় আৰু কিয়?

মাইট'কণ্ড্ৰিয়া (Mitochondria) ক কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল বুলি কোৱা হয়।
কাৰণ: জীৱৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বিভিন্ন ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াসমূহৰ বাবে শক্তিৰ প্ৰয়োজন। মাইট'কণ্ড্ৰিয়াই এই শক্তি ATP (Adenosine Triphosphate) অণু হিচাপে উৎপাদন আৰু সঞ্চয় কৰি ৰাখে।

৬. কোষাৱৰণখন গঠনৰ বাবে লাগতিয়াল লিপিড আৰু প্ৰ'টিনবিলাক ক'ত সংশোধিত হয়?

কোষাৱৰণ গঠনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়:

• প্ৰ'টিন: অমসৃণ (খহটা) অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত (RER) থকা ৰাইব'জ'মত সংশ্লেষিত হয়।
• লিপিড: মসৃণ (মিহি) অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত (SER) সংশ্লেষিত হয়।

৭. এমিবাই কি দৰে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে?

এমিবাৰ কোষাৱৰণখন নমনীয় গুণবিশিষ্ট। এই নমনীয়তাৰ বাবে এমিবাই বহিপৰিৱেশৰ পৰা খাদ্যদ্ৰব্য আৱৰি লৈ গ্ৰাস (engulf) কৰিব পাৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক অন্তঃকোষীয় ভক্ষণ (Endocytosis) বুলি কোৱা হয়।

৮. আসৃতি কি?

এখন অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ (Selectively permeable membrane) মাজেৰে পানীৰ অণুসমূহ উচ্চ পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চললৈ গতি কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক আসৃতি (Osmosis) বোলে ।

৯. আসৃতিৰ বাবে তলৰ পৰীক্ষাটো কৰি চোৱা।

বাকলি গুচোৱা আলুগুটি চাৰিফাল লোৱা আৰু প্ৰত্যেক টুকুৰাৰ মাজৰ অংশটো এৰুৱাই একোটা পিয়লাৰ নিচিনা কৰি লোৱা। ইয়াক ক, খ, গ আৰু ঘ বুলি নামাংকিত কৰা (ঘ টুকুৰা সিজোৱা আলুৰ পৰা ল'বা)।

• (ক) 'ক' পিয়লাটো খালী কৰি ৰাখিবা।
• (খ) 'খ' পিয়লাটোত এচামুচ চেনি দিয়া।
• (গ) 'গ' পিয়লাটোত এচামুচ নিমখ দিয়া।
• (ঘ) 'ঘ' (সিজোৱা আলু) পিয়লাটোত এচামুচ চেনি দিয়া।

দুই ঘণ্টাৰ পাছত নিৰীক্ষণ কৰি উত্তৰ দিয়া:

(i) "খ" আৰু "গ" পিয়লাটোৰ খালী হৈ থকা অংশটো কিয় পানীৰে ভৰি পৰিল?
উত্তৰ: 'খ' আৰু 'গ' পিয়লা দুটাত চেনি আৰু নিমখ দিয়াৰ বাবে ভিতৰৰ স্থানছোৱাত পানীৰ গাঢ়তা কমি যায়। ফলত আলুৰ জীৱিত কোষবোৰৰ অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ মাজেৰে আসৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰে পানী বাহিৰৰ পৰা ভিতৰলৈ সোমাই আহে আৰু খালি অংশ পানীৰে ভৰি পৰে ।

(ii) এই পৰীক্ষাটোৰ বাবে "ক" পিয়লাটো কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: 'ক' পিয়লাটো এটা নিয়ন্ত্ৰিত পৰীক্ষা (Control experiment) হিচাপে প্ৰয়োজন। চেনি বা নিমখ প্ৰয়োগ নকৰিলে আলুৰ ভিতৰলৈ পানী সোমাই নাহে বুলি প্ৰমাণ কৰিবলৈ তুলনামূলক নিৰীক্ষণৰ বাবে 'ক' পিয়লাটো খালী ৰখা হৈছে ।

(iii) "ক" আৰু "ঘ" পিয়লাটোৰ খালী হৈ থকা অংশটো কিয় পানীৰে ভৰি নপৰিল কাৰণ দৰ্শাই বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰ:

• 'ক' পিয়লাটো খালী হৈ থকা বাবে তাত কোনো দ্ৰৱ বা গাঢ়তাৰ তাৰতম্য সৃষ্টি হোৱা নাছিল, সেয়ে আসৃতি নঘটিল।
• 'ঘ' পিয়লাটো সিজোৱা আলুৰে তৈয়াৰী হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ কোষবোৰ মৃত। মৃত কোষে আসৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰে পানী শোষণ কৰিব নোৱাৰে, সেয়ে ইয়াৰো খালি অংশত পানী জমা নহ'ল ।