অতি চমু/চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন কোন? তেওঁ কেতিয়া আৰু ভাৰতৰ ক'ত পোন প্রথমে উপস্থিত হৈছিল?
উত্তৰ: ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন আছিল ভাস্ক'-ডা-গামা। তেওঁ ১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত দক্ষিণ ভাৰতৰ কালিকট বন্দৰত পোন প্ৰথমে উপস্থিত হৈছিল।
২। জলপথেৰে পৃথিৱী প্রদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন কোন আছিল?
উত্তৰ: জলপথেৰে পৃথিৱী প্রদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন আছিল ফান্সিছ ড্ৰেক (১৫৮০ খ্ৰীষ্টাব্দত)।
৩। ভাৰত ভূমিত পোন প্ৰথমে কোন ইংৰাজ নাৱিকে অনুমতিপত্ৰ লৈ কেতিয়া প্ৰৱেশ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৫৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথৰ পৰা এখন অনুৰোধ-পত্ৰ (অনুমতিপত্ৰ) লৈ জন মিলডেন হল নামৰ ইংৰাজ নাৱিকজনে পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰত ভূমিত প্ৰৱেশ কৰিছিল।
৪। ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি কেতিয়া ক'ত গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: ১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত প্রাচ্যৰ সৈতে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ইংৰাজ সদাগৰসকলে লণ্ডনত 'ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি' গঠন কৰিছিল।
৫। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল:
ভাৰতবৰ্ষৰ সৈতে লাভজনক বেহা-বেপাৰ (বাণিজ্য) কৰা।
ভাৰতীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ দুৰ্বলতাৰ সুযোগ লৈ ৰাজ্য শাসন তথা ৰাজনৈতিক ক্ষমতা দখল কৰা।
৬। ইংৰাজৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ভাৰতৰ ক'ত কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৬১১ খ্ৰীষ্টাব্দত গোলকুণ্ডা ৰাজ্যৰ চুলতানৰ পৰা অনুমতি লৈ মছলিপট্টমত কোম্পানিয়ে ইংৰাজৰ প্ৰথমটো বাণিজ্য কেন্দ্র স্থাপন কৰিছিল। (ইয়াৰ উপৰি মোগল সম্ৰাটৰ অনুমতি সাপেক্ষে চুৰাটতো বাণিজ্যিক কুঠি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল)।
৭। 'ফৰ্ট উইলিয়াম' কি?
উত্তৰ: 'ফৰ্ট উইলিয়াম' হ'ল কলিকতাত (কালীঘাট, সুতানুটি আৰু গোবিন্দপুৰ গাঁও সামৰি) ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে স্থাপন কৰা বিখ্যাত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ বা দুৰ্গ। ইংলেণ্ডৰ ৰজা তৃতীয় উইলিয়ামৰ সন্মানাৰ্থে এই কেন্দ্ৰটোৰ নাম 'ফৰ্ট উইলিয়াম' ৰখা হৈছিল।
৮। পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক কোন দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি সময় উল্লেখ কৰি লিখা।
উত্তৰ: পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
প্ৰথমছোৱা (মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পৰা ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চিপাহী বিদ্ৰোহলৈকে): এই সময়ছোৱাত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে ভাৰতত শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰি কেন্দ্ৰীয় শাসনযন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিছিল।
দ্বিতীয়ছোৱা (১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৯৪৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভলৈকে): এই সময়ছোৱাত ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিয়ে পোনপটীয়াকৈ স্থায়ী চৰকাৰ গঠন কৰি ভাৰত শাসন কৰিছিল।
৯। 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' কোনে কেতিয়া কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পাছত ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ আগষ্ট তাৰিখে 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' প্ৰণয়ন কৰিছিল। উদ্দেশ্য: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ হস্তান্তৰ ঘটাই ইংলেণ্ডৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ হাতত পোনপটীয়াকৈ ভাৰত শাসনৰ ক্ষমতা অৰ্পণ কৰা আৰু ভৱিষ্যতে এনে বিদ্ৰোহ প্ৰতিহত কৰি ইংৰাজ শাসন সুসংবদ্ধ কৰি ৰখা।
১০। 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন' কেতিয়া আৰু কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন' প্ৰণয়ন কৰিছিল। উদ্দেশ্য: শিক্ষিত ভাৰতীয়সকলক আধুনিক প্ৰশাসন ব্যৱস্থাৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিয়া আৰু বিধানমণ্ডলত ভাৰতীয় প্ৰতিনিধিক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনত ভাৰতীয়ৰ প্ৰত্যক্ষ সহযোগিতা লাভ কৰা।
চমু/দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা কেতিয়া সম্পূৰ্ণ হৈছিল, তাৰ পদক্ষেপসমূহ সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰ: ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত সম্পূৰ্ণভাৱে নিৰ্বিঘ্নে বাণিজ্য চুক্তি কৰাৰ প্ৰচেষ্টা ১৭১৫-১৭১৭ খ্ৰীষ্টাব্দত মোগল সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰৰ দিনত সফলতা লাভ কৰি সম্পূৰ্ণ হৈছিল।
পদক্ষেপসমূহ:
কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সৰ আগমন (১৬০৮-১৬০৯): ৰজা প্ৰথম জেমছৰ আবেদন লৈ হকিন্সে আগ্ৰাত সম্ৰাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰি বাণিজ্যিক চুক্তিৰ আবেদন জনায়, যদিও জাহাংগীৰে এই আবেদন নামঞ্জুৰ কৰে।
ছাৰ টমাচ ৰ'ৰ সফলতা (১৬১৫): ৰজা প্ৰথম জেমছৰ অনুৰোধত ছাৰ টমাচ ৰ'ৱে আজমীৰত সম্ৰাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰে। চুক্তি সম্পাদন নহ'লেও তেওঁ ইংৰাজসকলক চুৰাটত বাণিজ্য কুঠি স্থাপনৰ অনুমতি লাভত সফল হয়।
জন ছাৰমানৰ সঁজাতী দল আৰু ডাঃ হেমিলটন (১৭১৫): জন ছাৰমানৰ নেতৃত্বত এটা দলে সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰক সাক্ষাৎ কৰে। দলৰ চিকিৎসক ডাঃ হেমিলটনে সম্ৰাটৰ কঠিন ৰোগ নিৰাময় কৰাত সম্ৰাট প্ৰসন্ন হয়।
ৰাজকীয় ফৰমান লাভ (১৭১৭): সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰে সন্তুষ্ট হৈ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিক সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত নিৰ্বিঘ্নে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ ৰাজকীয় ফৰমান জাৰি কৰে।
২। ইষ্ট ইন্ডিয়া কোম্পানীয়ে কেনেকৈ ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থানত বাণিজ্য কেন্দ্র স্থাপন কৰিছিল তাৰ তিনিটা মূল কৌশল সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে কৌশলপূৰ্ণভাৱে ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থান—মাদ্ৰাজ, বোম্বাই আৰু কলিকতাত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। সেই কৌশলসমূহ হ’ল:
চুক্তি আৰু ভূমি ক্ৰয় (মাদ্ৰাজ): ১৬৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত কোম্পানিয়ে চন্দ্ৰগিৰিৰ ৰজাৰ সৈতে চুক্তি কৰি মাদ্ৰাজৰ কাষৰীয়া ঠাই এটুকুৰা লাভ কৰে আৰু তাত 'ফৰ্ট সেন্ট জৰ্জ' নামৰ বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰে।
বৈবাহিক সম্পৰ্ক আৰু ৰাজকীয় হস্তান্তৰ (বোম্বাই): ১৬৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰজা দ্বিতীয় চাৰ্লছে পৰ্তুগীজ ৰাজকন্যা কেথৰিনক বিবাহ কৰাই যৌতুক সম্পত্তি হিচাপে বোম্বাই লাভ কৰে। পাছত ১৬৬৮ চনত ৰজা চাৰ্লছে মাত্ৰ ৫০ হাজার পাউণ্ড ঋণৰ বিনিময়ত বোম্বাই চহৰ ইংৰাজ কোম্পানিক অৰ্পণ কৰে।
জমিদাৰী স্বত্ব আৰু দুৰ্গ নিৰ্মাণ (কলিকতা): ১৬৯০ খ্ৰীষ্টাব্দত কোম্পানিৰ বিষয়া জব চাৰ্ণকে বংগৰ নবাবৰ সৈতে চুক্তি কৰি বাৰ্ষিক ১২০০ টকা খাজনাৰ বিনিময়ত কালীঘাট, সুতানুটি আৰু গোবিন্দপুৰৰ জমিদাৰী স্বত্ব লাভ কৰি 'ফৰ্ট উইলিয়াম' নামৰ কিল্লা বা বাণিজ্য কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলে।
৩। ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট ইন্ডিয়া কোম্পানীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন কোন? তেওঁ কি কি কৌশলেৰে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল চাৰিটা যুক্তিৰে লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন আছিল ৰবাৰ্ট ক্লাইৱ।
যুক্তি/কৌশলসমূহ:
ইউৰোপীয় প্ৰতিযোগী উচ্ছেদ: ক্লাইৱে নিজ কোম্পানিৰ স্বাৰ্থত ভাৰতৰ পৰা অন্যান্য ইউৰোপীয় প্ৰতিযোগী শক্তিসমূহক প্ৰত্যাহ্বান জনাই বহিস্কাৰ কৰাৰ কুটিল আঁচনি লৈছিল।
পলাচীৰ যুদ্ধ আৰু বংগ জয়: ১৭৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত পলাচীৰ যুদ্ধত কূটনৈতিক চল-চাতুৰিৰে বংগৰ নবাব চিৰাজ উদ্দ্দৌলাক পৰাস্ত কৰি ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
মিত্ৰতা আৰু সামৰিক চাপ: তেওঁ যুদ্ধ অথবা 'মিত্ৰতাৰ পাশ' (মিত্ৰতা চুক্তি) ব্যৱহাৰ কৰি বংগ, হাইদৰাবাদ, আৱাধ আৰু ৰাজপুতানাৰ ৰজাসকলক বাধ্য কৰাই সিওঁলোকৰ কৰ্তৃত্ব বিসৰ্জন দিয়াইছিল।
দ্বৈত শাসন আৰু দেৱানী লাভ (১৭৬৫): মোগল সম্ৰাট ছাহ আলমৰ সৈতে এলাহাবাদ চুক্তি কৰি বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ 'দেৱানী' (ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ) লাভ কৰি বংগত দ্বৈত শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰে, যাৰ ফলত কোম্পানিৰ ক্ষমতা সীমাহীনভাৱে বৃদ্ধি পায়।
৪। চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ কাৰণবোৰ লিখা।
উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল:
প্ৰশাসনিক আৰু ভাষাগত অসন্তুষ্টি: ১৮৩৫ চনত কোম্পানিৰ মুদ্ৰাৰ পৰা মোগল সম্ৰাটৰ নাম আঁতৰোৱা হয় আৰু চৰকাৰী ভাষা হিচাপে পাৰ্চী ভাষাৰ সলনি ইংৰাজী ভাষাৰ প্ৰচলন কৰাত ভাৰতীয়ৰ মনত গভীৰ অসন্তুষ্টিৰ সৃষ্টি হৈছিল।
লৰ্ড ডেলহাউছীৰ আগ্ৰাসী নীতি: ডেলহাউছীৰ 'স্বত্ববিলোপ নীতি' আৰু অন্যান্য প্ৰতিক্ৰিয়াশীল ৰাজ্য গ্ৰহণ নীতিৰ ফলত দেশীয় ৰাজন্যবৰ্গ অসন্তুষ্ট হৈ পৰিছিল।
ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ: ইংৰাজৰ নীতি-নিয়মে ভাৰতীয়সকলৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত আঘাত হানিব বুলি ভাবি সকলো ধৰ্মাৱলম্বী মানুহ শংকিত হৈ পৰিছিল।
প্ৰত্যক্ষ কাৰণ (মংগল পাণ্ডেৰ বিদ্ৰোহ): ১৮৫৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চত ৩৪ নং পদাতিক বাহিনীৰ চিপাহী মংগল পাণ্ডেয়ে বেৰেকপুৰ ছাউনীত ইংৰাজ বিষয়াক গুলীয়াই বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰে। পাণ্ডে আৰু ঈশ্বৰ পাণ্ডেক ফাঁচি দিয়াত সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতত বিদ্ৰোহ ব্যপক হৈ পৰে।
৫। চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল হ'ল:
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ শাসনৰ অন্ত: ১৮৫৮ চনৰ 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' অনুসৰি ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ শাসনৰ অন্ত ঘটে আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটে (ইংলেণ্ডৰ চৰকাৰে) পোনপটীয়াকৈ ভাৰত শাসনৰ দায়িত্ব লয়।
শাসনযন্ত্ৰত আমূল পৰিৱৰ্তন: 'ভাৰত সচিব' (Secretary of State for India) পদ আৰু ১৫ জনীয়া পৰিষদ গঠন কৰা হয়। গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলজনক 'ভাইচৰয়' (ৰাজপ্ৰতিনিধি) উপাধি প্ৰদান কৰা হয়।
দেশীয় ৰাজন্যবৰ্গলৈ আশ্বাস: লৰ্ড কেনিং প্ৰকাশ কৰা ৰাণীৰ ঘোষণা-পত্ৰৰ যোগেদি 'স্বত্ববিলোপ নীতি' পৰিহাৰ কৰা হয় আৰু ধৰ্মীয় স্বাধীনতা আৰু স্বায়ত্বশাসনৰ আশ্বাস দিয়া হয়।
জাতীয় চেতনা আৰু সামাজিক আধুনিকতা: বিদ্ৰোহৰ ফলত সামন্তীয় স্থবিৰতাৰ অন্ত পৰে, নৱ-শিক্ষিত ভাৰতীয়ৰ মাজত আধুনিকতা আৰু 'আমি ভাৰতীয়' একতা চেতনাৰ জন্ম হয়।
৬। 'ভাৰত চৰকাৰ আইন'ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ১৮৫৮ চনৰ 'ভাৰত চৰকাৰ আইন'ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা মূল প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন হ'ল:
প্ৰত্যক্ষ শাসন প্ৰতিষ্ঠা: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ (Board of Control) আৰু সঞ্চালক সভা (Court of Directors) ভংগ কৰি শাসনৰ দায়িত্ব পোনে পোনে ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ হাতলৈ নিয়া হয়।
ভাৰত সচিবৰ নিযুক্তি: ভাৰত শাসন চম্ভালিবলৈ ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ এজন সদস্যক 'ভাৰত সচিব' পাতি তেওঁক সহায় কৰিবলৈ ১৫ জনীয়া পৰিষদ গঠন কৰা হয়।
ভাইচৰয় পদৰ সৃষ্টি: ভাৰতবৰ্ষৰ সৰ্বোচ্চ শাসক গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলজনক ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে 'ভাইচৰয়' খিতাপ দিয়া হয়।
সামৰিক বাহিনীৰ পুনৰ্গঠন: কোম্পানিৰ সামৰিক বাহিনীকে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ তলতীয়া কৰা হয় আৰু বিষয়া-কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা ভাৰতৰ ৰাজহৰ পৰা দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
৭। লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্রধান সংস্কাৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: ভাইচৰয় লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্ৰধান সংস্কাৰ হ’ল:
বিত্তীয় সংস্কাৰ: বিদ্ৰোহে জুৰুলা কৰা অৰ্থনীতি সবল কৰিবলৈ জেমছ উইলছন আৰু ছেমুৱেলৰ পৰামৰ্শত বছৰি ৫০০ টকাতকৈ অধিক উপাৰ্জন কৰা লোকৰ ওপৰত 'আয়কৰ' প্ৰৱৰ্তন কৰে, ১০% আমদানী শুল্ক লগায় আৰু ১৮৫৯ চনত 'বংগ ৰাজহ আইন' প্ৰণয়ন কৰি ৰায়তসকলক ভূমিৰ অধিকাৰ দিয়ে।
শিক্ষা আৰু সামৰিক সংস্কাৰ: তেওঁ 'উডৰ শিক্ষা সংস্কাৰ আঁচনি' প্ৰৱৰ্তন কৰি প্ৰত্যেক প্ৰদেশতে শিক্ষা বিভাগ মুকলি কৰে। সেনা বাহিনীত বিভিন্ন জাতি-ধৰ্মৰ সৈনিক একগোট কৰি মিশ্ৰিত সেনা গঠন কৰে।
৮। 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন'ৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ লিখা।
উত্তৰ: ১৮৬১ চনৰ 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন'ৰ গুণ আৰু দোষসমূহ তলত দিয়া হ'ল:
দুটা গুণ:
ভাৰতীয়ৰ অন্তৰ্ভুক্তি: প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিধানমণ্ডলত নন-অফিচিয়েল সদস্য হিচাপে দেশীয় ভাৰতীয় প্ৰতিনিধিক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰৰ সাঁচ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
ক্ষমতা বিকেন্দ্ৰীকৰণ ও কেবিনেট প্ৰথা: বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজৰ দৰে প্ৰদেশসমূহক বিধায়িনী ক্ষমতা ঘুৰাই দি ক্ষমতা বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰা হয় আৰু বিভাগীয় (Portfolios) বিতৰণৰ জৰিয়তে কেবিনেট শাসন ব্যৱস্থাৰ সূচনা কৰা হয়।
দুটা দোষ:
ভুৱা প্ৰতিনিধিত্ব: মনোনীত ভাৰতীয় সদস্যসকল সাধাৰণ জনগণৰ প্ৰতিনিধি নাছিল, তেওঁলোক কেৱল উচ্চবংশজাত আৰু জমিদাৰ শ্ৰেণীৰহে প্ৰতিনিধি আছিল।
ভাইচৰয়ৰ একচ্ছত্ৰী ক্ষমতা: বিধান পৰিষদসমূহে প্ৰস্তুত কৰা আইনবোৰত ভাইচৰয় আৰু বংগৰ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ স্বীকাৰোক্তি বাধ্যতামূলক আছিল; আনকি পৰিষদক অৱজ্ঞা কৰি অধ্যাদেশ জাৰি কৰাৰ অসীম ক্ষমতা ভাইচৰয়ক দিয়া হৈছিল।
৯। ইংৰাজৰ সময়ত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জৰিয়তে হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ শাসনকালত স্থানীয় স্বায়ত্ব শাসন ব্যৱস্থাৰ বিকাশ আৰু পৰিৱৰ্তনবোৰ মুখ্যতঃ লৰ্ড মেয়' আৰু লৰ্ড ৰিপণৰ প্ৰচেষ্টাত হৈছিল:
বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ (১৮৭০): লৰ্ড মেয়'ই শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পুলিচ আদি বিভাগ প্ৰদেশসমূহক অৰ্পণ কৰি স্থানীয় কৰ সংগ্ৰহৰ জৰিয়তে পুঁজি গঠনৰ নিয়ম কৰে।
লোকেল ব'ৰ্ড গঠন (১৮৮২): স্বায়ত্ব শাসনৰ পিতৃ স্বৰূপ লৰ্ড ৰিপণে ঐতিহাসিক প্ৰস্তাৱ অনুসৰি প্ৰত্যেক মহকুমাত একোখন 'লোকেল ব'ৰ্ড' (আঞ্চলিক পৰিষদ) আৰু গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰাথমিক ব'ৰ্ড গঠন কৰে।
প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন: ব'ৰ্ডসমূহৰ অধিকাংশ সদস্যক নিৰ্বাচন কৰি অনাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল আৰু বেচৰকাৰী ব্যক্তিক সভাপতি পতাৰ নিয়ম কৰা হৈছিল। (অসমতো মহকুমা পৰ্যায়ত লোকেল ব'ৰ্ডসমূহ গঠিত হৈছিল)।
পৌৰসভা আৰু নগৰপালিকা: নগৰীয়া অঞ্চলত পৌৰসভা আৰু নগৰপালিকা গঠন কৰা হয়, য'ত ৭৫ শতাংশ সদস্য নিৰ্বাচিত হৈছিল।
গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ সূচনা: ৰিপণৰ এই চিন্তাধাৰাই ভাৰতীয় শাসনলৈ প্ৰথমবাৰলৈ গণতান্ত্ৰিক স্বায়ত্ব শাসনৰ আধুনিক বাৰ্তা কঢ়িয়াই আনিছিল।
১০। অসামৰিক সেৱাত কেনেকৈ ভাৰতীয়সকল অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল? এই সেৱাৰ বিকাশ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত অসামৰিক সেৱাত (Civil Services) কেৱল ইংৰাজসকলকহে সুযোগ দিয়া হৈছিল। কাৰ্ণৱালিছে ভাৰতীয়সকলক অযোগ্য বুলি ভাবিছিল। পাছলৈ ভাৰতীয়সকল ইয়াত কিদৰে অন্তৰ্ভুক্ত হ'ল আৰু ইয়াৰ বিকাশ ঘটিল, তাক তলত আলোচনা কৰা হ'ল:
প্ৰাৰম্ভিক সুযোগ (১৮৩৩ আৰু ১৮৫৩ চনৰ চনদ): ১৮৩৩ চনৰ চনদে ভাৰতীয়ক নিযুক্তিৰ অৰ্হতা ধাৰ্য কৰে আৰু ডেপুটি মেজিষ্ট্ৰেট (১৮৩৩) আৰু ডেপুটি কালেক্টৰ (১৮৪৩) পদৰ সৃষ্টি কৰে। ১৮৫৩ চনৰ চনদে প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ নিয়ম কৰে।
প্ৰথম সফলতা: ১৮৬৪ চনত সত্যেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে প্ৰথম ভাৰতীয় হিচাপে আই.চি.এছ. (ICS) পদ লাভ কৰে। ১৮৭২ চনত অসমৰ প্ৰথম পদবীধাৰী আনন্দৰাম বৰুৱাই এই পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়।
বয়সৰ সীমা সংগ্ৰাম: লৰ্ড লিটনে পৰীক্ষাৰ বয়স ২১ ৰ পৰা ১৯ লৈ কমাওঁতে সুৰেন্দ্ৰনাথ বেনাৰ্জীৰ প্ৰচেষ্টাত আৰু আন্দোলনৰ ফলত চৰকাৰে বয়স পুনৰ ২২ বছৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
আইচিছন কমিছন আৰু সংস্কাৰ (১৮৮৬): এই কমিছনে লোকসেৱাক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰে—ইম্পেৰিয়েল, প্ৰভিন্সিয়েল আৰু চাবঅৰ্ডিনেট।
লী আয়োগ আৰু ৫০% সংৰক্ষণ (১৯২৩): ১৯১৯ চনৰ চৰকাৰী সিদ্ধান্ত আৰু ১৯২৩ চনৰ 'লী আয়োগ'ৰ (Lee Commission) পৰামৰ্শ মতে ভাৰতত সেৱা আয়োগ গঠনৰ সিদ্ধান্ত হয় আৰু ১৫ বছৰৰ ভিতৰত ৫০% ভাৰতীয় নিযুক্তিৰ প্ৰস্তাৱ গৃহীত হয়।
১১। ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱা সম্পৰ্কে তিনিটা পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱাৰ মাজত থকা ৩টা মুখ্য পাৰ্থক্য হ’ল:
ক্ৰমিক নং | ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱা | স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱা
১ | ইয়াত মূলত: ইংৰাজ কৰ্মচাৰীৰ স্বাৰ্থ সংৰক্ষণ কৰা হৈছিল আৰু পৰীক্ষাসমূহ প্ৰথম অৱস্থাত কেৱল লণ্ডনতহে অনুষ্ঠিত হৈছিল। | ইয়াত মুকলি প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা কেৱল ভাৰততে সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ত অনুষ্ঠিত হয়।
২ | এই সেৱা ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসন শাক্তিশালী কৰা আৰু ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰাৰ বাবে উচৰ্গিত আছিল। | এই সেৱা জনকল্যাণমূলক, গণতান্ত্ৰিক দেশখনৰ বিকাশ আৰু প্ৰশাসন পৰিচালনাৰ উদ্দেশ্যত ব্ৰতী।
৩ | ইম্পেৰিয়েল, প্ৰভিন্সিয়েল আদি ভাগত বিভক্ত আছিল আৰু ভাৰতীয়সকলক পক্ষপাতিত্ব কৰা হৈছিল। | সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষভাৱে 'সংঘীয় লোকসেৱা আয়োগ' (UPSC) আৰু 'ৰাজ্যিক লোকসেৱা আয়োগ' (APSC আদি) গঠন কৰি নিযুক্তি দিয়া হয়।
১। ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন কোন? তেওঁ কেতিয়া আৰু ভাৰতৰ ক'ত পোন প্রথমে উপস্থিত হৈছিল?
উত্তৰ: ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন আছিল ভাস্ক'-ডা-গামা। তেওঁ ১৪৯৮ খ্ৰীষ্টাব্দত দক্ষিণ ভাৰতৰ কালিকট বন্দৰত পোন প্ৰথমে উপস্থিত হৈছিল।
২। জলপথেৰে পৃথিৱী প্রদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন কোন আছিল?
উত্তৰ: জলপথেৰে পৃথিৱী প্রদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন আছিল ফান্সিছ ড্ৰেক (১৫৮০ খ্ৰীষ্টাব্দত)।
৩। ভাৰত ভূমিত পোন প্ৰথমে কোন ইংৰাজ নাৱিকে অনুমতিপত্ৰ লৈ কেতিয়া প্ৰৱেশ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৫৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথৰ পৰা এখন অনুৰোধ-পত্ৰ (অনুমতিপত্ৰ) লৈ জন মিলডেন হল নামৰ ইংৰাজ নাৱিকজনে পোন প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰত ভূমিত প্ৰৱেশ কৰিছিল।
৪। ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি কেতিয়া ক'ত গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: ১৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত প্রাচ্যৰ সৈতে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে ইংৰাজ সদাগৰসকলে লণ্ডনত 'ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানি' গঠন কৰিছিল।
৫। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল:
ভাৰতবৰ্ষৰ সৈতে লাভজনক বেহা-বেপাৰ (বাণিজ্য) কৰা।
ভাৰতীয় ৰাজন্যবৰ্গৰ দুৰ্বলতাৰ সুযোগ লৈ ৰাজ্য শাসন তথা ৰাজনৈতিক ক্ষমতা দখল কৰা।
৬। ইংৰাজৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ভাৰতৰ ক'ত কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৬১১ খ্ৰীষ্টাব্দত গোলকুণ্ডা ৰাজ্যৰ চুলতানৰ পৰা অনুমতি লৈ মছলিপট্টমত কোম্পানিয়ে ইংৰাজৰ প্ৰথমটো বাণিজ্য কেন্দ্র স্থাপন কৰিছিল। (ইয়াৰ উপৰি মোগল সম্ৰাটৰ অনুমতি সাপেক্ষে চুৰাটতো বাণিজ্যিক কুঠি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল)।
৭। 'ফৰ্ট উইলিয়াম' কি?
উত্তৰ: 'ফৰ্ট উইলিয়াম' হ'ল কলিকতাত (কালীঘাট, সুতানুটি আৰু গোবিন্দপুৰ গাঁও সামৰি) ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে স্থাপন কৰা বিখ্যাত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ বা দুৰ্গ। ইংলেণ্ডৰ ৰজা তৃতীয় উইলিয়ামৰ সন্মানাৰ্থে এই কেন্দ্ৰটোৰ নাম 'ফৰ্ট উইলিয়াম' ৰখা হৈছিল।
৮। পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক কোন দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি সময় উল্লেখ কৰি লিখা।
উত্তৰ: পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
প্ৰথমছোৱা (মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ পৰা ১৮৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চিপাহী বিদ্ৰোহলৈকে): এই সময়ছোৱাত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে ভাৰতত শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰি কেন্দ্ৰীয় শাসনযন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিছিল।
দ্বিতীয়ছোৱা (১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৯৪৭ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাৰতৰ স্বাধীনতা লাভলৈকে): এই সময়ছোৱাত ব্ৰিটিছ ৰাজশক্তিয়ে পোনপটীয়াকৈ স্থায়ী চৰকাৰ গঠন কৰি ভাৰত শাসন কৰিছিল।
৯। 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' কোনে কেতিয়া কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পাছত ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২ আগষ্ট তাৰিখে 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' প্ৰণয়ন কৰিছিল। উদ্দেশ্য: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ হস্তান্তৰ ঘটাই ইংলেণ্ডৰ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ হাতত পোনপটীয়াকৈ ভাৰত শাসনৰ ক্ষমতা অৰ্পণ কৰা আৰু ভৱিষ্যতে এনে বিদ্ৰোহ প্ৰতিহত কৰি ইংৰাজ শাসন সুসংবদ্ধ কৰি ৰখা।
১০। 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন' কেতিয়া আৰু কি উদ্দেশ্যত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন' প্ৰণয়ন কৰিছিল। উদ্দেশ্য: শিক্ষিত ভাৰতীয়সকলক আধুনিক প্ৰশাসন ব্যৱস্থাৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিয়া আৰু বিধানমণ্ডলত ভাৰতীয় প্ৰতিনিধিক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি ব্ৰিটিছ প্ৰশাসনত ভাৰতীয়ৰ প্ৰত্যক্ষ সহযোগিতা লাভ কৰা।
চমু/দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
১। ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা কেতিয়া সম্পূৰ্ণ হৈছিল, তাৰ পদক্ষেপসমূহ সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰ: ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত সম্পূৰ্ণভাৱে নিৰ্বিঘ্নে বাণিজ্য চুক্তি কৰাৰ প্ৰচেষ্টা ১৭১৫-১৭১৭ খ্ৰীষ্টাব্দত মোগল সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰৰ দিনত সফলতা লাভ কৰি সম্পূৰ্ণ হৈছিল।
পদক্ষেপসমূহ:
কেপ্টেইন উইলিয়াম হকিন্সৰ আগমন (১৬০৮-১৬০৯): ৰজা প্ৰথম জেমছৰ আবেদন লৈ হকিন্সে আগ্ৰাত সম্ৰাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰি বাণিজ্যিক চুক্তিৰ আবেদন জনায়, যদিও জাহাংগীৰে এই আবেদন নামঞ্জুৰ কৰে।
ছাৰ টমাচ ৰ'ৰ সফলতা (১৬১৫): ৰজা প্ৰথম জেমছৰ অনুৰোধত ছাৰ টমাচ ৰ'ৱে আজমীৰত সম্ৰাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰে। চুক্তি সম্পাদন নহ'লেও তেওঁ ইংৰাজসকলক চুৰাটত বাণিজ্য কুঠি স্থাপনৰ অনুমতি লাভত সফল হয়।
জন ছাৰমানৰ সঁজাতী দল আৰু ডাঃ হেমিলটন (১৭১৫): জন ছাৰমানৰ নেতৃত্বত এটা দলে সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰক সাক্ষাৎ কৰে। দলৰ চিকিৎসক ডাঃ হেমিলটনে সম্ৰাটৰ কঠিন ৰোগ নিৰাময় কৰাত সম্ৰাট প্ৰসন্ন হয়।
ৰাজকীয় ফৰমান লাভ (১৭১৭): সম্ৰাট ফাৰুখছিয়াৰে সন্তুষ্ট হৈ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিক সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত নিৰ্বিঘ্নে বেহা-বেপাৰ কৰাৰ ৰাজকীয় ফৰমান জাৰি কৰে।
২। ইষ্ট ইন্ডিয়া কোম্পানীয়ে কেনেকৈ ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থানত বাণিজ্য কেন্দ্র স্থাপন কৰিছিল তাৰ তিনিটা মূল কৌশল সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিয়ে কৌশলপূৰ্ণভাৱে ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থান—মাদ্ৰাজ, বোম্বাই আৰু কলিকতাত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল। সেই কৌশলসমূহ হ’ল:
চুক্তি আৰু ভূমি ক্ৰয় (মাদ্ৰাজ): ১৬৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দত কোম্পানিয়ে চন্দ্ৰগিৰিৰ ৰজাৰ সৈতে চুক্তি কৰি মাদ্ৰাজৰ কাষৰীয়া ঠাই এটুকুৰা লাভ কৰে আৰু তাত 'ফৰ্ট সেন্ট জৰ্জ' নামৰ বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰে।
বৈবাহিক সম্পৰ্ক আৰু ৰাজকীয় হস্তান্তৰ (বোম্বাই): ১৬৬১ খ্ৰীষ্টাব্দত ইংলেণ্ডৰ ৰজা দ্বিতীয় চাৰ্লছে পৰ্তুগীজ ৰাজকন্যা কেথৰিনক বিবাহ কৰাই যৌতুক সম্পত্তি হিচাপে বোম্বাই লাভ কৰে। পাছত ১৬৬৮ চনত ৰজা চাৰ্লছে মাত্ৰ ৫০ হাজার পাউণ্ড ঋণৰ বিনিময়ত বোম্বাই চহৰ ইংৰাজ কোম্পানিক অৰ্পণ কৰে।
জমিদাৰী স্বত্ব আৰু দুৰ্গ নিৰ্মাণ (কলিকতা): ১৬৯০ খ্ৰীষ্টাব্দত কোম্পানিৰ বিষয়া জব চাৰ্ণকে বংগৰ নবাবৰ সৈতে চুক্তি কৰি বাৰ্ষিক ১২০০ টকা খাজনাৰ বিনিময়ত কালীঘাট, সুতানুটি আৰু গোবিন্দপুৰৰ জমিদাৰী স্বত্ব লাভ কৰি 'ফৰ্ট উইলিয়াম' নামৰ কিল্লা বা বাণিজ্য কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলে।
৩। ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট ইন্ডিয়া কোম্পানীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন কোন? তেওঁ কি কি কৌশলেৰে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল চাৰিটা যুক্তিৰে লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন আছিল ৰবাৰ্ট ক্লাইৱ।
যুক্তি/কৌশলসমূহ:
ইউৰোপীয় প্ৰতিযোগী উচ্ছেদ: ক্লাইৱে নিজ কোম্পানিৰ স্বাৰ্থত ভাৰতৰ পৰা অন্যান্য ইউৰোপীয় প্ৰতিযোগী শক্তিসমূহক প্ৰত্যাহ্বান জনাই বহিস্কাৰ কৰাৰ কুটিল আঁচনি লৈছিল।
পলাচীৰ যুদ্ধ আৰু বংগ জয়: ১৭৫৭ খ্ৰীষ্টাব্দত পলাচীৰ যুদ্ধত কূটনৈতিক চল-চাতুৰিৰে বংগৰ নবাব চিৰাজ উদ্দ্দৌলাক পৰাস্ত কৰি ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
মিত্ৰতা আৰু সামৰিক চাপ: তেওঁ যুদ্ধ অথবা 'মিত্ৰতাৰ পাশ' (মিত্ৰতা চুক্তি) ব্যৱহাৰ কৰি বংগ, হাইদৰাবাদ, আৱাধ আৰু ৰাজপুতানাৰ ৰজাসকলক বাধ্য কৰাই সিওঁলোকৰ কৰ্তৃত্ব বিসৰ্জন দিয়াইছিল।
দ্বৈত শাসন আৰু দেৱানী লাভ (১৭৬৫): মোগল সম্ৰাট ছাহ আলমৰ সৈতে এলাহাবাদ চুক্তি কৰি বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ 'দেৱানী' (ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ) লাভ কৰি বংগত দ্বৈত শাসন প্ৰৱৰ্তন কৰে, যাৰ ফলত কোম্পানিৰ ক্ষমতা সীমাহীনভাৱে বৃদ্ধি পায়।
৪। চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ কাৰণবোৰ লিখা।
উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল:
প্ৰশাসনিক আৰু ভাষাগত অসন্তুষ্টি: ১৮৩৫ চনত কোম্পানিৰ মুদ্ৰাৰ পৰা মোগল সম্ৰাটৰ নাম আঁতৰোৱা হয় আৰু চৰকাৰী ভাষা হিচাপে পাৰ্চী ভাষাৰ সলনি ইংৰাজী ভাষাৰ প্ৰচলন কৰাত ভাৰতীয়ৰ মনত গভীৰ অসন্তুষ্টিৰ সৃষ্টি হৈছিল।
লৰ্ড ডেলহাউছীৰ আগ্ৰাসী নীতি: ডেলহাউছীৰ 'স্বত্ববিলোপ নীতি' আৰু অন্যান্য প্ৰতিক্ৰিয়াশীল ৰাজ্য গ্ৰহণ নীতিৰ ফলত দেশীয় ৰাজন্যবৰ্গ অসন্তুষ্ট হৈ পৰিছিল।
ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ: ইংৰাজৰ নীতি-নিয়মে ভাৰতীয়সকলৰ ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত আঘাত হানিব বুলি ভাবি সকলো ধৰ্মাৱলম্বী মানুহ শংকিত হৈ পৰিছিল।
প্ৰত্যক্ষ কাৰণ (মংগল পাণ্ডেৰ বিদ্ৰোহ): ১৮৫৭ চনৰ ২৯ মাৰ্চত ৩৪ নং পদাতিক বাহিনীৰ চিপাহী মংগল পাণ্ডেয়ে বেৰেকপুৰ ছাউনীত ইংৰাজ বিষয়াক গুলীয়াই বিদ্ৰোহৰ সূচনা কৰে। পাণ্ডে আৰু ঈশ্বৰ পাণ্ডেক ফাঁচি দিয়াত সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতত বিদ্ৰোহ ব্যপক হৈ পৰে।
৫। চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল হ'ল:
ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ শাসনৰ অন্ত: ১৮৫৮ চনৰ 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' অনুসৰি ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ শাসনৰ অন্ত ঘটে আৰু ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটে (ইংলেণ্ডৰ চৰকাৰে) পোনপটীয়াকৈ ভাৰত শাসনৰ দায়িত্ব লয়।
শাসনযন্ত্ৰত আমূল পৰিৱৰ্তন: 'ভাৰত সচিব' (Secretary of State for India) পদ আৰু ১৫ জনীয়া পৰিষদ গঠন কৰা হয়। গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলজনক 'ভাইচৰয়' (ৰাজপ্ৰতিনিধি) উপাধি প্ৰদান কৰা হয়।
দেশীয় ৰাজন্যবৰ্গলৈ আশ্বাস: লৰ্ড কেনিং প্ৰকাশ কৰা ৰাণীৰ ঘোষণা-পত্ৰৰ যোগেদি 'স্বত্ববিলোপ নীতি' পৰিহাৰ কৰা হয় আৰু ধৰ্মীয় স্বাধীনতা আৰু স্বায়ত্বশাসনৰ আশ্বাস দিয়া হয়।
জাতীয় চেতনা আৰু সামাজিক আধুনিকতা: বিদ্ৰোহৰ ফলত সামন্তীয় স্থবিৰতাৰ অন্ত পৰে, নৱ-শিক্ষিত ভাৰতীয়ৰ মাজত আধুনিকতা আৰু 'আমি ভাৰতীয়' একতা চেতনাৰ জন্ম হয়।
৬। 'ভাৰত চৰকাৰ আইন'ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ১৮৫৮ চনৰ 'ভাৰত চৰকাৰ আইন'ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা মূল প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন হ'ল:
প্ৰত্যক্ষ শাসন প্ৰতিষ্ঠা: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ (Board of Control) আৰু সঞ্চালক সভা (Court of Directors) ভংগ কৰি শাসনৰ দায়িত্ব পোনে পোনে ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ হাতলৈ নিয়া হয়।
ভাৰত সচিবৰ নিযুক্তি: ভাৰত শাসন চম্ভালিবলৈ ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ এজন সদস্যক 'ভাৰত সচিব' পাতি তেওঁক সহায় কৰিবলৈ ১৫ জনীয়া পৰিষদ গঠন কৰা হয়।
ভাইচৰয় পদৰ সৃষ্টি: ভাৰতবৰ্ষৰ সৰ্বোচ্চ শাসক গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলজনক ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে 'ভাইচৰয়' খিতাপ দিয়া হয়।
সামৰিক বাহিনীৰ পুনৰ্গঠন: কোম্পানিৰ সামৰিক বাহিনীকে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ তলতীয়া কৰা হয় আৰু বিষয়া-কৰ্মচাৰীৰ দৰমহা ভাৰতৰ ৰাজহৰ পৰা দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
৭। লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্রধান সংস্কাৰৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: ভাইচৰয় লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্ৰধান সংস্কাৰ হ’ল:
বিত্তীয় সংস্কাৰ: বিদ্ৰোহে জুৰুলা কৰা অৰ্থনীতি সবল কৰিবলৈ জেমছ উইলছন আৰু ছেমুৱেলৰ পৰামৰ্শত বছৰি ৫০০ টকাতকৈ অধিক উপাৰ্জন কৰা লোকৰ ওপৰত 'আয়কৰ' প্ৰৱৰ্তন কৰে, ১০% আমদানী শুল্ক লগায় আৰু ১৮৫৯ চনত 'বংগ ৰাজহ আইন' প্ৰণয়ন কৰি ৰায়তসকলক ভূমিৰ অধিকাৰ দিয়ে।
শিক্ষা আৰু সামৰিক সংস্কাৰ: তেওঁ 'উডৰ শিক্ষা সংস্কাৰ আঁচনি' প্ৰৱৰ্তন কৰি প্ৰত্যেক প্ৰদেশতে শিক্ষা বিভাগ মুকলি কৰে। সেনা বাহিনীত বিভিন্ন জাতি-ধৰ্মৰ সৈনিক একগোট কৰি মিশ্ৰিত সেনা গঠন কৰে।
৮। 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন'ৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ লিখা।
উত্তৰ: ১৮৬১ চনৰ 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন'ৰ গুণ আৰু দোষসমূহ তলত দিয়া হ'ল:
দুটা গুণ:
ভাৰতীয়ৰ অন্তৰ্ভুক্তি: প্ৰথমবাৰৰ বাবে বিধানমণ্ডলত নন-অফিচিয়েল সদস্য হিচাপে দেশীয় ভাৰতীয় প্ৰতিনিধিক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰৰ সাঁচ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।
ক্ষমতা বিকেন্দ্ৰীকৰণ ও কেবিনেট প্ৰথা: বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজৰ দৰে প্ৰদেশসমূহক বিধায়িনী ক্ষমতা ঘুৰাই দি ক্ষমতা বিকেন্দ্ৰীকৰণ কৰা হয় আৰু বিভাগীয় (Portfolios) বিতৰণৰ জৰিয়তে কেবিনেট শাসন ব্যৱস্থাৰ সূচনা কৰা হয়।
দুটা দোষ:
ভুৱা প্ৰতিনিধিত্ব: মনোনীত ভাৰতীয় সদস্যসকল সাধাৰণ জনগণৰ প্ৰতিনিধি নাছিল, তেওঁলোক কেৱল উচ্চবংশজাত আৰু জমিদাৰ শ্ৰেণীৰহে প্ৰতিনিধি আছিল।
ভাইচৰয়ৰ একচ্ছত্ৰী ক্ষমতা: বিধান পৰিষদসমূহে প্ৰস্তুত কৰা আইনবোৰত ভাইচৰয় আৰু বংগৰ গৱৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ স্বীকাৰোক্তি বাধ্যতামূলক আছিল; আনকি পৰিষদক অৱজ্ঞা কৰি অধ্যাদেশ জাৰি কৰাৰ অসীম ক্ষমতা ভাইচৰয়ক দিয়া হৈছিল।
৯। ইংৰাজৰ সময়ত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জৰিয়তে হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ শাসনকালত স্থানীয় স্বায়ত্ব শাসন ব্যৱস্থাৰ বিকাশ আৰু পৰিৱৰ্তনবোৰ মুখ্যতঃ লৰ্ড মেয়' আৰু লৰ্ড ৰিপণৰ প্ৰচেষ্টাত হৈছিল:
বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ (১৮৭০): লৰ্ড মেয়'ই শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পুলিচ আদি বিভাগ প্ৰদেশসমূহক অৰ্পণ কৰি স্থানীয় কৰ সংগ্ৰহৰ জৰিয়তে পুঁজি গঠনৰ নিয়ম কৰে।
লোকেল ব'ৰ্ড গঠন (১৮৮২): স্বায়ত্ব শাসনৰ পিতৃ স্বৰূপ লৰ্ড ৰিপণে ঐতিহাসিক প্ৰস্তাৱ অনুসৰি প্ৰত্যেক মহকুমাত একোখন 'লোকেল ব'ৰ্ড' (আঞ্চলিক পৰিষদ) আৰু গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰাথমিক ব'ৰ্ড গঠন কৰে।
প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন: ব'ৰ্ডসমূহৰ অধিকাংশ সদস্যক নিৰ্বাচন কৰি অনাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল আৰু বেচৰকাৰী ব্যক্তিক সভাপতি পতাৰ নিয়ম কৰা হৈছিল। (অসমতো মহকুমা পৰ্যায়ত লোকেল ব'ৰ্ডসমূহ গঠিত হৈছিল)।
পৌৰসভা আৰু নগৰপালিকা: নগৰীয়া অঞ্চলত পৌৰসভা আৰু নগৰপালিকা গঠন কৰা হয়, য'ত ৭৫ শতাংশ সদস্য নিৰ্বাচিত হৈছিল।
গণতান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ সূচনা: ৰিপণৰ এই চিন্তাধাৰাই ভাৰতীয় শাসনলৈ প্ৰথমবাৰলৈ গণতান্ত্ৰিক স্বায়ত্ব শাসনৰ আধুনিক বাৰ্তা কঢ়িয়াই আনিছিল।
১০। অসামৰিক সেৱাত কেনেকৈ ভাৰতীয়সকল অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল? এই সেৱাৰ বিকাশ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত অসামৰিক সেৱাত (Civil Services) কেৱল ইংৰাজসকলকহে সুযোগ দিয়া হৈছিল। কাৰ্ণৱালিছে ভাৰতীয়সকলক অযোগ্য বুলি ভাবিছিল। পাছলৈ ভাৰতীয়সকল ইয়াত কিদৰে অন্তৰ্ভুক্ত হ'ল আৰু ইয়াৰ বিকাশ ঘটিল, তাক তলত আলোচনা কৰা হ'ল:
প্ৰাৰম্ভিক সুযোগ (১৮৩৩ আৰু ১৮৫৩ চনৰ চনদ): ১৮৩৩ চনৰ চনদে ভাৰতীয়ক নিযুক্তিৰ অৰ্হতা ধাৰ্য কৰে আৰু ডেপুটি মেজিষ্ট্ৰেট (১৮৩৩) আৰু ডেপুটি কালেক্টৰ (১৮৪৩) পদৰ সৃষ্টি কৰে। ১৮৫৩ চনৰ চনদে প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ নিয়ম কৰে।
প্ৰথম সফলতা: ১৮৬৪ চনত সত্যেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে প্ৰথম ভাৰতীয় হিচাপে আই.চি.এছ. (ICS) পদ লাভ কৰে। ১৮৭২ চনত অসমৰ প্ৰথম পদবীধাৰী আনন্দৰাম বৰুৱাই এই পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়।
বয়সৰ সীমা সংগ্ৰাম: লৰ্ড লিটনে পৰীক্ষাৰ বয়স ২১ ৰ পৰা ১৯ লৈ কমাওঁতে সুৰেন্দ্ৰনাথ বেনাৰ্জীৰ প্ৰচেষ্টাত আৰু আন্দোলনৰ ফলত চৰকাৰে বয়স পুনৰ ২২ বছৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
আইচিছন কমিছন আৰু সংস্কাৰ (১৮৮৬): এই কমিছনে লোকসেৱাক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰে—ইম্পেৰিয়েল, প্ৰভিন্সিয়েল আৰু চাবঅৰ্ডিনেট।
লী আয়োগ আৰু ৫০% সংৰক্ষণ (১৯২৩): ১৯১৯ চনৰ চৰকাৰী সিদ্ধান্ত আৰু ১৯২৩ চনৰ 'লী আয়োগ'ৰ (Lee Commission) পৰামৰ্শ মতে ভাৰতত সেৱা আয়োগ গঠনৰ সিদ্ধান্ত হয় আৰু ১৫ বছৰৰ ভিতৰত ৫০% ভাৰতীয় নিযুক্তিৰ প্ৰস্তাৱ গৃহীত হয়।
১১। ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱা সম্পৰ্কে তিনিটা পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱাৰ মাজত থকা ৩টা মুখ্য পাৰ্থক্য হ’ল:
ক্ৰমিক নং | ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱা | স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱা
১ | ইয়াত মূলত: ইংৰাজ কৰ্মচাৰীৰ স্বাৰ্থ সংৰক্ষণ কৰা হৈছিল আৰু পৰীক্ষাসমূহ প্ৰথম অৱস্থাত কেৱল লণ্ডনতহে অনুষ্ঠিত হৈছিল। | ইয়াত মুকলি প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা কেৱল ভাৰততে সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ত অনুষ্ঠিত হয়।
২ | এই সেৱা ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসন শাক্তিশালী কৰা আৰু ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰাৰ বাবে উচৰ্গিত আছিল। | এই সেৱা জনকল্যাণমূলক, গণতান্ত্ৰিক দেশখনৰ বিকাশ আৰু প্ৰশাসন পৰিচালনাৰ উদ্দেশ্যত ব্ৰতী।
৩ | ইম্পেৰিয়েল, প্ৰভিন্সিয়েল আদি ভাগত বিভক্ত আছিল আৰু ভাৰতীয়সকলক পক্ষপাতিত্ব কৰা হৈছিল। | সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষভাৱে 'সংঘীয় লোকসেৱা আয়োগ' (UPSC) আৰু 'ৰাজ্যিক লোকসেৱা আয়োগ' (APSC আদি) গঠন কৰি নিযুক্তি দিয়া হয়।
No comments:
Post a Comment