ASSEB Class IX General Science Chapter 2 questions and Answers

অধ্যায় ২: আমাৰ চাৰিওকাষৰ পদার্থবোৰ বিশুদ্ধনে? (In-Text Questions & Exercises)

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ১৬)

১. পদার্থ বুলিলে কি বুজায়?

যিবোৰ বস্তুৰ ভৰ আছে আৰু যিয়ে স্থান অধিকাৰ কৰে, তাকে পদাৰ্থ বোলে । বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰে, এক নির্দিষ্ট ধৰণৰ কণিকাৰে গঠিত আৰু সমধর্মী উপাদানযুক্ত বস্তুক বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বোলা হয় ।

২. সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্রণৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ লিখা।

সমসত্ব মিশ্রণ (Homogeneous Mixture)	অসমসত্ব মিশ্রণ (Heterogeneous Mixture)
এই মিশ্ৰণৰ সকলো অংশতে উপাদানসমূহৰ সংযুতি একে থাকে ।	এই মিশ্ৰণৰ সকলো অংশতে উপাদানসমূহৰ সংযুতি বেলেগ বেলেগ হয় ।
উপাদানবোৰ ভৌতিকভাৱে পৃথককৈ মনিব নোৱাৰি ।	উপাদানবোৰ ভৌতিকভাৱে স্পষ্টকৈ সুকীয়া হৈ থাকে ।
উদাহৰণ: নিমখ আৰু পানীৰ দ্ৰৱ, চেনিৰ দ্ৰৱ ।	উদাহৰণ: লোৰ গুড়ি আৰু নিমখ, পানী আৰু তেলৰ মিশ্ৰণ ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ১৮)

১. উদাহৰণ দি সমসত্ব আৰু অসমসত্ব মিশ্ৰণৰ পার্থক্য লিখা।

সমসত্ব মিশ্ৰণ: যিবোৰ মিশ্ৰণত উপাদানসমূহ সমভাৱে মিহলি হৈ থাকে আৰু গঠন সকলো স্থানতে একে হয়, তাকে সমসত্ব মিশ্ৰণ বোলে । উদাহৰণস্বৰূপে, পানীত নিমখ বা চেনি দ্ৰৱীভূত কৰিলে পোৱা দ্ৰৱ ।

অসমসত্ব মিশ্ৰণ: যিবোৰ মিশ্ৰণত উপাদানসমূহ সমভাৱে মিহলি হৈ নাথাকে আৰু ভিন ভিন অংশত উপাদানবোৰ সুকীয়াকৈ থাকে, তাকে অসমসত্ব মিশ্ৰণ বোলে । উদাহৰণস্বৰূপে, পানী আৰু তেলৰ মিশ্ৰণ বা বালি আৰু নিমখৰ মিশ্ৰণ ।

২. কলয়ড, দ্রবণ আৰু প্ৰলম্বনৰ মাজৰ প্ৰভেদবোৰ কি কি?

ধৰ্ম	দ্ৰৱণ (Solution)	প্ৰলম্বন (Suspension)	কলয়ড (Colloid)
প্ৰকৃতি	সমসত্ব মিশ্ৰণ ।	অসমসত্ব মিশ্ৰণ ।	অসমসত্ব মিশ্ৰণ (দেখাত সমসত্ব যেন লাগে) ।
কণিকাৰ আকাৰ	বৰ ক্ষুদ্র ($1\text{ nm}$ তকৈও সৰু) ।	ডাঙৰ, খালি চকুৰে মনিব পাৰি ।	দ্ৰৱণতকৈ ডাঙৰ কিন্তু প্ৰলম্বনতকৈ সৰু ।
পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ (টিণ্ডেল ক্ৰিয়া)	পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত নকৰে ।	পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰে ।	পোহৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰে ।
স্থায়িত্ব	সুস্থিৰ (কণিকাবোৰ তলত নাপৰে) ।	অস্থিৰ (থৈ দিলে কণিকাবোৰ তলত গোট খায়) ।	সুস্থিৰ (কণিকাবোৰ তলত অৱক্ষিপ্ত নহয়) ।
পৰিস্ৰাৱণ	পৰিস্ৰাৱণ দ্বাৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি ।	পৰিস্ৰাৱণ দ্বাৰা পৃথক কৰিব পাৰি ।	সাধাৰণ পৰিস্ৰাৱণ দ্বাৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি ।

৩. $293\text{ K}$ উষ্ণতাত $100\text{ mL}$ পানীত $36\text{ g}$ ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড দ্রবীভূত কৰি এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ পোৱা গ'লে দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা।

দিয়া আছে:

• দ্ৰাব্যৰ (ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড) ভৰ = $36\text{ g}$
• দ্ৰাৱকৰ (পানী) ভৰ = $100\text{ g}$ (যিহেতু পানীৰ ঘনত্ব $1\text{ g/mL}$, সেয়ে $100\text{ mL} = 100\text{ g}$)

দ্ৰৱণৰ মুঠ ভৰ = দ্রাব্যৰ ভৰ + দ্ৰাৱকৰ ভৰ = $36\text{ g} + 100\text{ g} = 136\text{ g}$

দ্ৰৱণৰ ভৰ শতাংশ গাঢ়তা:

$$\text{গাঢ়তা} = \frac{\text{দ্রাব্যৰ ভৰ}}{\text{দ্ৰৱণৰ ভৰ}} \times 100$$

$$\text{গাঢ়তা} = \frac{36}{136} \times 100 \approx 26.47\%$$

অতএব, দ্ৰৱণটোৰ গাঢ়তা হ'ল $26.47\%$ (ভৰ শতাংশ)।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ২২)

১. বায়ুত থকা গেছবিলাক সিহঁতৰ উতলাংকৰ বৰ্দ্ধিত ক্ৰমত সজোৱা।

বায়ুৰ প্রধান গেছসমূহৰ উতলাংক তলত দিয়া হ’ল:

• নাইট্ৰ’জেন: $-196^\circ\text{C}$
• আৰ্গন: $-186^\circ\text{C}$
• অক্সিজেন: $-183^\circ\text{C}$

উতলাংকৰ বৰ্দ্ধিত ক্ৰম: নাইট্ৰ’জেন ($-196^\circ\text{C}$) < আৰ্গন ($-186^\circ\text{C}$) < অক্সিজেন ($-183^\circ\text{C}$) ।

২. বায়ু চেঁচা কৰিলে কোনটো গেছ প্ৰথমতে তৰল হয়?

বায়ু চেঁচা কৰিলে যিটো গেছৰ উতলাংক আটাইতকৈ বেছি (অৰ্থাৎ যিটো গেছ আনবোৰতকৈ কম চেঁচাতে তৰল হয়), সেই গেছটো প্ৰথমতে তৰল হ’ব । গতিকে অক্সিজেন (উতলাংক $-183^\circ\text{C}$) প্ৰথমতে তৰল হয় ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ২৪)

১. কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ'লৰ (ইহঁতৰ উতলাংকৰ পার্থক্য $25^\circ\text{C}$ তকৈ বেছি) মিশ্ৰণৰ পৰা সিহঁতক কিদৰে পৃথক কৰিবা?

যেতিয়া দুটা মিশ্ৰণীয় তৰলৰ উতলাংকৰ পাৰ্থক্য $25^\circ\text{C}$ (বা $25\text{ K}$) তকৈ বেছি হয়, তেতিয়া সিহঁতক পাতন পদ্ধতি (Distillation method) ৰ সহায়ত পৃথক কৰিব পাৰি ।

চিত্ৰ ২.৯: পাতন পদ্ধতিৰে এচিট'ন আৰু পানীৰ দৰে দুটা মিশ্ৰণীয় তৰলৰ পৃথকীকৰণ ।

কাৰ্যপ্ৰণালী:

1. কেৰাছিন আৰু পেট্ৰ’লৰ মিশ্ৰণটো এটা পাতন ফ্লাস্কত লৈ তাত থাৰ্ম’মিটাৰ এটা সংযোগ কৰা হয় ।
2. ফ্লাস্কটো লাহে লাহে উত্তপ্ত কৰা হয় ।
3. কম উতলাংক থকা পেট্ৰ’ল প্ৰথমতে বাষ্পীভূত হয় আৰু শীতক যন্ত্ৰৰ (condenser) মাজেৰে পাৰ হৈ ঘনীভূত হৈ গ্ৰাহক পাত্ৰত জমা হয় ।
4. উচ্চ উতলাংকৰ কেৰাছিনখিনি পাতন ফ্লাস্কতে ৰৈ যায় ।

২. তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ পৃথকীকৰণ পদ্ধতিৰ নাম লিখা।

(i) দৈৰ পৰা মাখন (butter): অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি (Centrifugation) ।

(ii) সাগৰৰ পানীৰ পৰা নিমখ: বাষ্পীভৱন (Evaporation) বা স্ফটিকীকৰণ (Crystallisation) ।

(iii) নিমখৰ পৰা কৰ্পূৰ: উৰ্ধপাতন (Sublimation) ।

৩. স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতিৰে কি ধৰণৰ মিশ্রণ পৃথক কৰা যায়?

দ্ৰৱণত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা কঠিন পদাৰ্থক অদ্ৰৱণীয় বা দ্ৰৱীভূত অশুদ্ধিৰ পৰা বিশুদ্ধ স্ফটিক ৰূপত পৃথক কৰিবলৈ স্ফটিকীকৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয় । উদাহৰণস্বৰূপে, সাগৰৰ পানীৰ পৰা পোৱা নিমখৰ বিশুদ্ধিকৰণ বা অশুদ্ধিযুক্ত ফিটকিৰিৰ পৰা বিশুদ্ধ স্ফটিক আহৰণ ।

প্ৰশ্নাবলী (পৃষ্ঠা ২৪ - ২)

১. তলৰ কাৰ্যকালপবোৰ ৰাসায়নিক নে ভৌতিক পৰিবৰ্তন?

• গছ কটা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• কেৰাহি এখনত মাখন গলি যোৱা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• আলমাৰিত মামৰে ধৰা: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন ।
• পানী উতলাই জলীয় ভাপ কৰা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• পানীৰ মাজেদি বিদ্যুত প্রবাহিত কৰিলে হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন গেছ উৎপন্ন হোৱা: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন ।
• পানীত নিমখ দ্রবীভূত কৰা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• কেঁচা ফলৰ পৰা চালাড (salad) প্রস্তুত কৰা: ভৌতিক পৰিবৰ্তন ।
• কাগজ আৰু কাঠ পুৰিলে: ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন ।

২. তোমাৰ চাৰিওকাষৰ বস্তুবোৰ বিশুদ্ধ বা মিশ্রণ হিচাপে পৃথক কৰি উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰা।

বিশুদ্ধ পদাৰ্থ: পানী, চেনি, নিমখ, লোৰ পেৰেক, তামৰ তাঁৰ, অক্সিজেন ।

মিশ্ৰণ: বায়ু, গাখীৰ, মাটি, চাহ, চ’ডা পানী, পিতল, নদীৰ পানী ।

অনুশীলনী (Exercises - পৃষ্ঠা ২৮-৩০)

১. তলৰ পদাৰ্থবোৰ পৃথক কৰিবলৈ কি পৃথকীকৰণ পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিবা?

(a) নিমখ পানীৰ দ্ৰৱণৰ পৰা ছ’ডিয়াম ক্ল'ৰাইড: বাষ্পীভৱন (Evaporation) বা স্ফটিকীকৰণ (Crystallisation) ।

(b) ছ'ডিয়াম ক্লৰাইড আৰু এম'নিয়াম ক্ল'ৰাইড মিশ্ৰণৰ পৰা এম'নিয়াম ক্লৰাইড: উৰ্ধপাতন (Sublimation) ।

চিত্ৰ ২.৭: উৰ্ধপাতনৰ দ্বাৰা এম'নিয়াম ক্ল'ৰাইড আৰু নিমখৰ পৃথকীকৰণ ।

(c) গাড়ীৰ ইঞ্জিন-তেলৰ পৰা ধাতুৰ সৰু সৰু টুকুৰা: পৰিস্ৰাৱন (Filtration) ।

(d) ফুলৰ পাহিৰ নিষ্কাশিত তৰলৰ (extract) পৰা বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থবোৰ: বৰ্ণলেখন (Chromatography) ।

(e) দৈৰ পৰা মাখন: অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি (Centrifugation) ।

(f) পানীৰ পৰা তেল: পৃথকীকৰণ চুপি ব্যৱহাৰ কৰি (Separating funnel) ।

চিত্ৰ ২.৬: পৃথকীকৰণ চুপিৰে মিহলি নোহোৱা তৰলৰ (তেল আৰু পানী) পৃথকীকৰণ ।

(g) চাহৰ পৰা চাহ পাত: পৰিস্ৰাৱন (Filtration / চালনী ব্যৱহাৰ) ।

(h) বালিৰ পৰা লোৰ পিন: চুম্বকীয় পৃথকীকৰণ (Magnetic separation) ।

(i) চোকোৰাৰ পৰা গমৰ গুটি: সৰা বা উৰুওৱা পদ্ধতি (Winnowing) / চালনি পদ্ধতি ।

(j) পানী আৰু বোকাৰ প্ৰলম্বনৰ পৰা বোকাৰ সূক্ষ্ম কণিকাবোৰ: অৱক্ষেপণ (Decantation) আৰু পৰিস্ৰাৱন (Filtration) বা অপকেন্দ্ৰিক পদ্ধতি ।

২. একাপ চাহ বনাবলৈ প্রয়োজনীয় পদক্ষেপবোৰ (Steps) লিখা। দ্ৰৱণ, দ্ৰাৱক, দ্ৰাব্য, দ্রবীভূত, দ্রৱণীয়, অদ্ৰৱণীয়, পৰিশ্ৰুত আৰু অৱশেষ আদি শব্দবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবা।

1. প্ৰথমে এটা পাত্ৰত কিছু পানী লোৱা হ'ল। ইয়াত পানী হৈছে দ্ৰাৱক ।
2. পানীখিনি উতলাই তাত চেনি যোগ কৰা হ'ল। চেনি হ'ল দ্ৰৱণীয় দ্ৰাব্য, যি পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে দ্ৰবীভূত হৈ চেনি-পানীৰ এক দ্ৰৱণ তৈয়াৰ কৰে ।
3. ইয়াৰ পিছত পাত্ৰটোত গাখীৰ যোগ কৰা হ'ল, যিও দ্ৰৱণটোত মিহলি হৈ পৰে ।
4. এতিয়া মিশ্ৰণটোত চাহ পাত যোগ কৰি উতলোৱা হ'ল। চাহ পাত হ'ল অদ্ৰৱণীয় উপাদান ।
5. তৈয়াৰী চাহখিনি একোবাৰ চালনীৰে চেকা (পৰিস্ৰাৱণ) হ'ল ।
6. চালনীৰে পাৰ হৈ কাপত জমা হোৱা তৰলখিনিক পৰিশ্ৰুত বোলা হয় আৰু চালনীত ৰৈ যোৱা চাহ পাতখিনিক অৱশেষ বোলা হয় ।

৩. প্ৰজ্ঞাই তিনিটা বেলেগ বেলেগ পদাৰ্থৰ দ্ৰৱণীয়তা বিভিন্ন উষ্ণতাত পৰীক্ষা কৰিছিল আৰু সংগ্ৰহ কৰা তথ্যবোৰ তলৰ তালিকাত দিয়া হৈছে। (ফলাফলবোৰ তালিকাখনত $100\text{ g}$ পানীত সংপৃক্ত দ্ৰৱণ প্রস্তুতিৰ বাবে প্রয়োজনীয় দ্রাব্যৰ পৰিমাণ হিচাপত দিয়া হৈছে।)

দ্রবীভূত কৰা পদার্থ	উষ্ণতা (K) / দ্রৱণীয়তা ($100\text{ g}$ পানীত)
	283	293	313	333	353
পটেছিয়াম নাইট্ৰেট	21	32	62	106	167
ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড	36	36	36	37	37
পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইড	35	35	40	46	54
এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইড	24	37	41	55	66

(a) পটেছিয়াম নাইট্ৰেটৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱ এটা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ $313\text{ K}$ উষ্ণতাত $50\text{ গ্রাম}$ পানীত কিমান গ্রাম পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্রবীভূত কৰিব লাগিব?

তালিকা অনুসৰি, $313\text{ K}$ উষ্ণতাত $100\text{ g}$ পানীত সংপৃক্ত দ্ৰৱৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পটেছিয়াম নাইট্ৰেট = $62\text{ g}$ ।
গতিকে, $50\text{ g}$ পানীত প্ৰয়োজনীয় পটেছিয়াম নাইট্ৰেট = $\frac{62}{2} = 31\text{ g}$।

(b) $353\text{ K}$ উষ্ণতাত প্রজ্ঞাই পটেছিয়াম ক্ল'ৰাইডৰ এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ প্ৰস্তুত কৰি সাধাৰণ উষ্ণতালৈ ঠাণ্ডা হ'বলৈ থৈ দিলে। দ্ৰৱটো ঠাণ্ডা হ'লে তেওঁ কি দেখিব? ব্যাখ্যা কৰা।

উষ্ণতা হ্ৰাস পালে পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱণীয়তা হ্ৰাস পায় ($353\text{ K}$ ত $54\text{ g}$ ৰ পৰা $293\text{ K}$ ত $35\text{ g}$ লৈ কম হয়) । সেয়েহে দ্ৰৱটো ঠাণ্ডা হ'লে অতিৰিক্ত দ্ৰৱীভূত পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইডখিনি পাত্ৰৰ তলিত স্ফটিক ৰূপে অৱক্ষিপ্ত হ’ব ।

(c) প্ৰতিটো লৱণৰে দ্ৰৱণীয়তা $293\text{ K}$ ত নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা। এই উষ্ণতাত কোনটো লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি?

$293\text{ K}$ উষ্ণতাত দ্ৰৱণীয়তা ($100\text{ g}$ পানীত):

• পটেছিয়াম নাইট্ৰেট = $32\text{ g}$
• ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড = $36\text{ g}$
• পটেছিয়াম ক্ল’ৰাইড = $35\text{ g}$
• এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইড = $37\text{ g}$

এই উষ্ণতাত এম’নিয়াম ক্ল’ৰাইডৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি ($37\text{ g}$) ।

(d) লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তাৰ ওপৰত উষ্ণতাৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা।

সাধাৰণতে, উষ্ণতা বৃদ্ধি পালে কঠিন লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা বৃদ্ধি পায় আৰু উষ্ণতা হ্ৰাস পালে লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা হ্ৰাস পায় ।

৪. উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা-

(a) সংপৃক্ত দ্ৰৱ (Saturated solution): এক নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত যি দ্ৰৱত আৰু অধিক দ্ৰাব্য দ্ৰৱীভূত কৰিব পৰা নাযায়, তাকে সংপৃক্ত দ্ৰৱ বোলে । উদাহৰণস্বৰূপে, $293\text{ K}$ ত $100\text{ g}$ পানীত $36\text{ g}$ ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড যোগ কৰাৰ পিছত আৰু নিমখ দ্ৰৱীভূত নহয়, ই এক সংপৃক্ত দ্ৰৱ ।

(b) বিশুদ্ধ পদাৰ্থ (Pure substance): যি পদাৰ্থ কেৱল এবিধ মাত্ৰ উপাদান বা কণিকাই ৰাসায়নিকভাৱে গঠিত আৰু যাৰ ধৰ্ম সকলো অংশতে একে, তাকে বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বোলে । উদাহৰণ: বিশুদ্ধ পানী, সোণ, ছ’ডিয়াম ক্ল’ৰাইড ।

(c) কলয়ড (Colloid): যি অসমসত্ব মিশ্ৰণত বিস্তাৰিত কণিকাবোৰৰ আকাৰ দ্ৰৱণতকৈ ডাঙৰ কিন্তু প্ৰলম্বনতকৈ সৰু হয় আৰু কণিকাবোৰে পোহৰ বিচ্ছুৰিত কৰিব পাৰে, তাকে কলয়ড বোলে । উদাহৰণ: গাখীৰ, কুঁৱলী ।

(d) প্ৰলম্বন (Suspension): যি অসমসত্ব মিশ্ৰণত দ্রাব্যৰ কণিকাবোৰ দ্ৰাৱকত দ্রবীভূত হোৱাৰ পৰিবৰ্তে প্ৰলম্বিত (ওপঙি) হৈ থাকে আৰু খালি চকুৰে মনিব পাৰি, তাকে প্ৰলম্বন বোলে । উদাহৰণ: বোকা পানী, চেনি আৰু বালিৰ মিশ্ৰণ, পানীত চকমাটিৰ গুড়ি ।

৫. তলৰ মিশ্ৰণবোৰ সমসত্ব নে অসমসত্ব শ্রেণীভূক্ত কৰা-

চ’ডা পানী, কাঠ, বায়ু, মাটি, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ ।

• সমসত্ব মিশ্ৰণ: চ’ডা পানী, বায়ু, ভিনেগাৰ, চেকিলোৱা চাহ ।
• অসমসত্ব মিশ্ৰণ: কাঠ, মাটি ।

৬. তোমাক দিয়া বৰণহীন তৰল এটা বিশুদ্ধ পানী বুলি কিদৰে প্ৰমাণ কৰিবা?

বৰণহীন তৰলটোৰ উত্তাপ বঢ়াই তাৰ উতলাংক পৰীক্ষা কৰি বিশুদ্ধতা প্ৰমাণ কৰিব পাৰি । এক বায়ুমণ্ডলীয় চাপত বিশুদ্ধ পানীৰ উতলাংক ঠিক $100^\circ\text{C}$ ($373\text{ K}$) । যদি তৰলটো নিৰ্দিষ্ট $100^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত উতলে আৰু কোনো অৱশেষ নোহোৱাকৈ বাৰু বাষ্পীভূত হয়, তেন্তে তৰলটো বিশুদ্ধ পানী ।

৭. তলৰ পদাৰ্থবোৰৰ ভিতৰত কোনবোৰ "বিশুদ্ধ পদাৰ্থৰ” শাৰীত পৰিব?

(a) বৰফ, (b) গাখীৰ, (c) লো, (d) হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিদ, (e) কেলচিয়াম অক্সাইড, (f) পাৰা, (g) ইটা, (h) কাঠ, (i) বায়ু ।

বিশুদ্ধ পদাৰ্থবোৰ হ'ল:

• (a) বৰফ
• (c) লো
• (d) হাইড্ৰ’ক্লৰিক এছিদ
• (e) কেলচিয়াম অক্সাইড
• (f) পাৰা

(টোকা: গাখীৰ, ইটা, কাঠ আৰু বায়ু হ'ল মিশ্ৰণ)।

৮. তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ মাজৰ পৰা দ্রবণবোৰ বাচি উলিওৱা-

(a) মাটি, (b) সাগৰৰ পানী, (c) বায়ু, (d) কয়লা, (e) চ’ডা পানী ।

দ্ৰৱণবোৰ হ'ল:

• (b) সাগৰৰ পানী (তৰল দ্ৰৱণ)
• (c) বায়ু (গেছীয় দ্ৰৱণ)
• (e) চ’ডা পানী (তৰল-গেছীয় দ্ৰৱণ)

৯. তলৰ কোনটোৱে "টিণ্ডল প্রভাব" দেখুৱায়?

(a) লবণৰ দ্ৰৱ, (b) গাখীৰ, (c) কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণ, (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ (Starch Solution) ।

উত্তৰ: (b) গাখীৰ আৰু (d) ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ ।

(কাৰণ গাখীৰ আৰু ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ হ'ল কলয়ডীয় দ্ৰৱ, যিবোৰে পোহৰৰ ৰশ্মি বিচ্ছুৰিত কৰি টিণ্ডেল প্ৰভাৱ দেখুৱায় । আনহাতে লৱণৰ দ্ৰৱ আৰু কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণ প্ৰকৃত দ্ৰৱণ হোৱা বাবে টিণ্ডেল প্ৰভাৱ দেখুৱাব নোৱাৰে ।)

চিত্ৰ ২.৩: (a) কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণে টিণ্ডেল প্ৰভাৱ নেদেখুৱায়, (b) গাখীৰ-পানীৰ মিশ্ৰণে টিণ্ডেল প্ৰভাৱ দেখুৱায় ।

১০. তলৰ দিয়াবিলাক মৌল, যৌগ আৰু মিশ্রণ হিচাপে শ্রেণীভূক্ত কৰা।

(a) চ’ডিয়াম, (b) মাটি, (c) চেনিৰ দ্ৰৱণ, (d) ছিলভাৰ, (e) কেলছিয়াম কার্বনেট, (f) টিন, (g) ছিলিকন, (h) কয়লা, (i) বায়ু, (j) চাবোন, (k) মিথেন, (l) কার্বন ডাইঅক্সাইড, (m) তেজ ।

• মৌল: চ’ডিয়াম, ছিলভাৰ, টিন, ছিলিকন ।
• যৌগ: কেলছিয়াম কার্বনেট, মিথেন, কার্বন ডাইঅক্সাইড ।
• মিশ্ৰণ: মাটি, চেনিৰ দ্ৰৱণ, কয়লা, বায়ু, চাবোন, তেজ ।

১১. তলৰ কোনবিলাক ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তন?

(a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, (b) লোত মামৰে ধৰা, (c) লোৰ গুড়ি আৰু বালি মিহলিকৰণ, (d) খাদ্য ৰন্ধন, (e) খাদ্য হজম হোৱা, (f) পানী গোটমৰা, (g) মমবাটি জ্বলোৱা ।

ৰাসায়নিক পৰিবৰ্তনবোৰ হ'ল:

• (a) উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি
• (b) লোত মামৰে ধৰা
• (d) খাদ্য ৰন্ধন
• (e) খাদ্য হজম হোৱা
• (g) মমবাটি জ্বলোৱা (মমবাটি জ্বলালে ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক দুয়োটা পৰিবৰ্তনে ঘটে)

দলীয় কার্যকলাপ: এটা মাটিৰ কলহ, কিছুমান শিলগুটি আৰু বালি গোটাই লোৱা। এইবোৰেৰে এটা ক্ষুদ্ৰ আকাৰৰ পৰিস্ৰাৱন যন্ত্ৰ সজাই লোৱা যাতে তাৰ দ্বাৰা ঘোলা পানী পৰিষ্কাৰ কৰিব পাৰি।

চিত্ৰ ২.১৩: পৰিস্ৰাৱন আৰু অবক্ষেপন ব্যৱহাৰ কৰি পানী বিশুদ্ধকৰণৰ প্ৰণালী ।

প্ৰণালী:

1. মাটিৰ কলহটোৰ তলিত এটা সৰু ফুটা কৰি তাত এটুকুৰা পাতল কাপোৰ বা তুলু ছাঁকি লওঁক ।
2. কলহটোৰ একেবাৰে তলৰ তৰপত ডাঙৰ শিলগুটি, তাৰ ওপৰত সৰু শিলগুটি আৰু একেবাৰে ওপৰৰ তৰপত পৰিষ্কাৰ মিহি বালি ভৰাই এখন পৰিস্ৰাৱন টেংকৰ দৰে প্ৰস্তুত কৰা হয় ।
3. এতিয়া কলহটোৰ ওপৰৰ পৰা ঘোলা পানী লাহে লাহে ঢালি দিলে, পানীখিনি মিহি বালি আৰু শিলগুটিৰ তৰপবোৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ চেকি তলিৰ ফুটাৰে পৰিষ্কাৰ পানী ওলাই আহিব ।