ASSEB Class IX General Science Chapter 5 questions and Answers

অধ্যায় ৫: জীৱৰ মৌলিক একক (The Fundamental Unit of Life)

পাঠভিত্তিক অন্তৱৰ্তী প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions)

১. কোষ কোনে আৰু কেনেকৈ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

১৬৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰবাৰ্ট হুকে পোন প্ৰথমে কোষ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ নিজে সাজি উলিওৱা অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত গছৰ বাকলিৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা কৰ্কৰ (Cork) পাতল চ্ছেদ পৰীক্ষা কৰি মৌকোঁহৰ নিচিনা কিছুমান সৰু সৰু খোঁটালি বা কোষ দেখা পাইছিল ।

২. কোষক কিয় গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক বুলি অভিহিত কৰা হয়?

সকলো জীৱৰ দেহ ক্ষুদ্র ক্ষুদ্র কোষৰ সমষ্টিৰে গঠিত। তদুপৰি, জীৱৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো মৌলিক কার্য (যেনে- শ্বসন, পুষ্টিসাধন, বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাসন আদি) কোষৰ ভিতৰতে থকা কোষ অংগাণুসমূহৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়। সেয়েহে কোষক জীৱৰ গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক বুলি কোৱা হয়।

কার্যকলাপ ৫.২ ৰ প্ৰশ্নসমূহ:

(ক) আকাৰ আৰু আকৃতিৰফালৰ পৰা সকলোবিলাক কোষ হুবহু একেইনে?
উত্তৰ: নাই, উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংশ বা বিভিন্ন জীৱৰ কোষৰ আকাৰ আৰু আকৃতি একে নহয়, ইহঁত সুকীয়া হ'ব পাৰে ।

(খ) গঠনৰফালৰ পৰা কোষবিলাক হুবহু একেইনে?
উত্তৰ: গঠনৰ মূল উপাংগসমূহ (যেনে- কোষাৱৰণ, কোষপ্ৰৰস, কোষকেন্দ্ৰ) একেই হ'লেও কোষৰ প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্য অনুসৰি ইহঁতৰ সূক্ষ্ম সংগঠন সুকীয়া হ'ব পাৰে ।

(গ) উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংগৰ কোষবিলাকৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰিব পাৰিবানে?
উত্তৰ: হয়, উদ্ভিদৰ পাত, শিপা বা কাণ্ডৰ কোষবোৰৰ আকাৰ, আকৃতি আৰু তাত থকা অংগাণু (যেনে- হৰিৎকণাৰ উপস্থিতি) অনুসৰি পাৰ্থক্য দেখা যায় ।

(ঘ) কি কি ক্ষেত্ৰত সিহঁতৰ মাজত সাদৃশ্যতা পৰিলক্ষিত হ'ল?
উত্তৰ: সকলো উদ্ভিদ কোষতে কোষবেৰ, কোষাৱৰণ, কোষপ্ৰৰস আৰু কোষকেন্দ্ৰৰ দৰে মৌলিক গঠনসমূহৰ উপস্থিতি দেখা পোৱা যায় ।

১. CO₂ আৰু পানীৰ দৰে পদাৰ্থবিলাক কোষৰ ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ কেনে দৰে চলাচল কৰে আলোচনা কৰা।

CO₂ ৰ চলাচল: CO₂ কোষৰ বৰ্জিত পদাৰ্থ। কোষৰ ভিতৰত CO₂ ৰ গাঢ়তা বাহিৰৰ পৰিৱেশতকৈ বেছি হ'লে, উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন গাঢ়তা অঞ্চললৈ ব্যাপন (Diffusion) প্ৰক্ৰিয়াৰে CO₂ কোষৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহে ।

পানীৰ চলাচল: পানীৰ অণুসমূহ এখন অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ (কোষাবৰণ) মাজেৰে উচ্চ পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চললৈ আসৃতি (Osmosis) প্ৰক্ৰিয়াৰে চলাচল কৰে ।

২. কোষাৱৰণখনক কিয় অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ (Selectively permeable membrane) বুলি আখ্যা দিয়া হয়?

কোষাৱৰণখনে কেৱল কিছুমান নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যকহে কোষৰ ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ অহা-যোৱা কৰাত সহায় কৰে আৰু আন কিছুমান দ্ৰব্যৰ গতিপথত বাধা প্ৰদান কৰে। সেয়েহে ইয়াক চয়নাত্মকভেদ্য বা অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ বুলি কোৱা হয় ।

প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ আৰু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ মাজত ব্যাখ্যামূলক পাৰ্থক্য দাঙি ধৰি তলৰ তালিকাখন পূৰ্ণ কৰা:

প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ	সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ
১. আকাৰ: সাধাৰণতে সৰু (1-10 µm) [1 µm = 10-6 m]	১. আকাৰ: সাধাৰণতে ডাঙৰ (5-100 µm)
২. কোষৰ ক্ৰেন্দ্ৰাঞ্চল: সু-নির্দিষ্ট নহয় (কেন্দ্ৰাৱৰণবিহীন) আৰু ইয়াক নিউক্লিয়ইড (Nucleoid) বুলি জনা যায়।	২. কোষৰ ক্ৰেন্দ্ৰাঞ্চল: সু-নির্দিষ্ট আৰু ইয়াক ক্ৰেন্দ্ৰাৱৰণে আবৃত কৰি ৰাখে।
৩. ক্ৰ'ম'জ'ম: এডাল।	৩. ক্ৰ'ম'জ'ম: এডালতকৈ বেছি থাকে।
৪. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু নাথাকে।	৪. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু (যেনে- মাইট'কণ্ড্ৰিয়া, প্লাষ্টিড আদি) থাকে।

১. তুমি অধ্যয়ন কৰি অহা কোষ অংগাণুবিলাকৰ ভিতৰৰ এনে দুটা কোষ অংগাণুৰ নাম উল্লেখ কৰা যি দুটাত আণুবংশিক পদাৰ্থ (Genetic material) থাকে।

নিজা আণুবংশিক পদাৰ্থ (DNA) থকা দুটা কোষ অংগাণু হ'ল:

• মাইট'কণ্ড্ৰিয়া (Mitochondria)
• প্লাষ্টিড (Plastids)

২. যদিহে কিছুমান ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত কোষীয় সংগঠনৰ ক্ষতি হয় তেতিয়া কি হ'ব?

ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত কোষীয় সংগঠন ক্ষতিগ্ৰস্ত হ'লে কোষটোৱে তাৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যপ্ৰণালী (যেনে- শ্বসন, পুষ্টি গ্ৰহণ, আৱৰ্জনা নিষ্কাসন আদি) সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰা হয়। ফলত কোষত থকা লাইছ'জ'মে জলবিয়োজক উৎসেচক নিঃসৰণ কৰি নষ্ট হোৱা নিজৰ কোষটোক ধ্বংস কৰি পেলায় ।

৩. লাইছ'জ'মক কিয় কোষৰ আত্মঘাতী মোনা বুলি আখ্যা দিয়া হয়?

কোষীয় বিপাকীয় কাৰ্যত কিবা বিসংগতি ঘটিলে বা কোষটো মৰি নষ্ট হ'লে, লাইছ'জ'মবোৰ ফাটি যায় আৰু ইয়াৰ ভিতৰত থকা শক্তিশালী জলবিয়োজক উৎসেচকবোৰে নিজৰ কোষটোকে হজম বা ধ্বংস কৰি পেলায়। সেয়েহে লাইছ'জ'মক কোষৰ "আত্মঘাতী মোনা" (Suicide bag) বোলে ।

৪. কোষৰ অভ্যন্তৰৰ ক'ত প্ৰ'টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয়?

কোষৰ অভ্যন্তৰত থকা ৰাইব'জ'ম (Ribosome) বোৰত প্ৰ'টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয় ।

অধ্যায়ৰ অনুশীলনী প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercises)

১. উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ মাজত তুলনা কৰা আৰু কি কি ক্ষেত্ৰত উদ্ভিদ কোষ এটা প্ৰাণী কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা।

বৈশিষ্ট্য	উদ্ভিদ কোষ	প্ৰাণী কোষ
কোষবেৰ	কোষাৱৰণৰ বাহিৰত ছেলুল'জেৰে গঠিত ডাঠ কোষবেৰ থাকে।	কোষবেৰ নাথাকে।
প্লাষ্টিড	প্লাষ্টিড (যেনে- হৰিৎকণা) উপস্থিত থাকে।	প্লাষ্টিড অনুপস্থিত।
ৰসধানী (Vacuole)	আকাৰত ডাঙৰ আৰু কেন্দ্ৰীয়ভাৱে অৱস্থিত (কোষৰ ৫০-৯০% স্থান আগুৰি থাকে)।	আকাৰত নিচেই সৰু আৰু অস্থায়ী।

চিত্র ৫.৬: উদ্ভিদ কোষ

চিত্র ৫.৫: প্ৰাণী কোষ

২. কি কি ক্ষেত্ৰত প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষবিলাক সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা।

প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (Prokaryotic Cell)	সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (Eukaryotic Cell)
১. অস্পষ্ট কোষকেন্দ্ৰীয় অঞ্চল (কেন্দ্ৰাৱৰণ নাথাকে), যাক নিউক্লিয়ইড বোলে।	১. কেন্দ্ৰাৱৰণেৰে আবৃত সুস্পষ্ট আৰু প্ৰকৃত কোষকেন্দ্ৰ থাকে।
২. ক্ৰ'ম'জ'ম এডাল থাকে।	২. একতকৈ অধিক ক্ৰ'ম'জ'ম থাকে।
৩. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু (মাইট'কণ্ড্ৰিয়া, গলজি সংঘ আদি) নাথাকে।	৩. আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু উপস্থিত থাকে।
৪. কোষৰ আকাৰ সাধাৰণতে নিচেই সৰু (1-10 µm)।	৪. কোষৰ আকাৰ তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ (5-100 µm)।

চিত্র ৫.৪: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ (বেক্টেৰিয়া)

৩. কোষৰ কোষাৱৰণখন ফাটি গ'লে কি হ'ব?

কোষাৱৰণখন ফাটি গ'লে কোষৰ ভিতৰৰ উপাদানসমূহ বহিঃ পৰিৱেশলৈ ওলাই যাব। ইয়াৰ উপৰিও কোষ আৰু বহিঃ পৰিৱেশৰ মাজত সংঘটিত হোৱা দ্ৰব্যৰ নিয়ন্ত্ৰিত চলাচল বা আদান-প্ৰদান (ব্যাপন আৰু আসৃতি) বন্ধ হৈ পৰিব, যাৰ ফলত কোষটোৱে নিজৰ অস্তিত্ব বৰ্তাই ৰাখিব নোৱাৰি মৃত্যুমুখত পৰিব ।

৪. কোষ একোটাত যদি গলজি সংঘ নাথাকে তেন্তে কোষটোৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পৰিব?

গলজি সংঘ নাথাকিলে কোষত তলত দিয়া প্ৰভাৱসমূহ পৰিব:

• অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত সংশ্লেষিত হোৱা পদাৰ্থসমূহৰ সঞ্চয়, বন্ধন (packaging) আৰু ৰূপান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ হৈ পৰিব।
• লাইছ'জ'ম গঠিত হ'ব নোৱাৰিব।
• কোষৰ ভিতৰৰ পৰা বাহিৰলৈ লাগতিয়াল পদাৰ্থসমূহৰ পৰিবহন ব্যাহত হ'ব।

৫. কোনটো কোষ অংগাণুক কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল বুলি আখ্যা দিয়া হয় আৰু কিয়?

মাইট'কণ্ড্ৰিয়া (Mitochondria) ক কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল বুলি কোৱা হয়।
কাৰণ: জীৱৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বিভিন্ন ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াসমূহৰ বাবে শক্তিৰ প্ৰয়োজন। মাইট'কণ্ড্ৰিয়াই এই শক্তি ATP (Adenosine Triphosphate) অণু হিচাপে উৎপাদন আৰু সঞ্চয় কৰি ৰাখে।

৬. কোষাৱৰণখন গঠনৰ বাবে লাগতিয়াল লিপিড আৰু প্ৰ'টিনবিলাক ক'ত সংশোধিত হয়?

কোষাৱৰণ গঠনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়:

• প্ৰ'টিন: অমসৃণ (খহটা) অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত (RER) থকা ৰাইব'জ'মত সংশ্লেষিত হয়।
• লিপিড: মসৃণ (মিহি) অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত (SER) সংশ্লেষিত হয়।

৭. এমিবাই কি দৰে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে?

এমিবাৰ কোষাৱৰণখন নমনীয় গুণবিশিষ্ট। এই নমনীয়তাৰ বাবে এমিবাই বহিপৰিৱেশৰ পৰা খাদ্যদ্ৰব্য আৱৰি লৈ গ্ৰাস (engulf) কৰিব পাৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক অন্তঃকোষীয় ভক্ষণ (Endocytosis) বুলি কোৱা হয়।

৮. আসৃতি কি?

এখন অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ (Selectively permeable membrane) মাজেৰে পানীৰ অণুসমূহ উচ্চ পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন পানীৰ গাঢ়তা অঞ্চললৈ গতি কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক আসৃতি (Osmosis) বোলে ।

৯. আসৃতিৰ বাবে তলৰ পৰীক্ষাটো কৰি চোৱা।

বাকলি গুচোৱা আলুগুটি চাৰিফাল লোৱা আৰু প্ৰত্যেক টুকুৰাৰ মাজৰ অংশটো এৰুৱাই একোটা পিয়লাৰ নিচিনা কৰি লোৱা। ইয়াক ক, খ, গ আৰু ঘ বুলি নামাংকিত কৰা (ঘ টুকুৰা সিজোৱা আলুৰ পৰা ল'বা)।

• (ক) 'ক' পিয়লাটো খালী কৰি ৰাখিবা।
• (খ) 'খ' পিয়লাটোত এচামুচ চেনি দিয়া।
• (গ) 'গ' পিয়লাটোত এচামুচ নিমখ দিয়া।
• (ঘ) 'ঘ' (সিজোৱা আলু) পিয়লাটোত এচামুচ চেনি দিয়া।

দুই ঘণ্টাৰ পাছত নিৰীক্ষণ কৰি উত্তৰ দিয়া:

(i) "খ" আৰু "গ" পিয়লাটোৰ খালী হৈ থকা অংশটো কিয় পানীৰে ভৰি পৰিল?
উত্তৰ: 'খ' আৰু 'গ' পিয়লা দুটাত চেনি আৰু নিমখ দিয়াৰ বাবে ভিতৰৰ স্থানছোৱাত পানীৰ গাঢ়তা কমি যায়। ফলত আলুৰ জীৱিত কোষবোৰৰ অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ মাজেৰে আসৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰে পানী বাহিৰৰ পৰা ভিতৰলৈ সোমাই আহে আৰু খালি অংশ পানীৰে ভৰি পৰে ।

(ii) এই পৰীক্ষাটোৰ বাবে "ক" পিয়লাটো কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: 'ক' পিয়লাটো এটা নিয়ন্ত্ৰিত পৰীক্ষা (Control experiment) হিচাপে প্ৰয়োজন। চেনি বা নিমখ প্ৰয়োগ নকৰিলে আলুৰ ভিতৰলৈ পানী সোমাই নাহে বুলি প্ৰমাণ কৰিবলৈ তুলনামূলক নিৰীক্ষণৰ বাবে 'ক' পিয়লাটো খালী ৰখা হৈছে ।

(iii) "ক" আৰু "ঘ" পিয়লাটোৰ খালী হৈ থকা অংশটো কিয় পানীৰে ভৰি নপৰিল কাৰণ দৰ্শাই বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰ:

• 'ক' পিয়লাটো খালী হৈ থকা বাবে তাত কোনো দ্ৰৱ বা গাঢ়তাৰ তাৰতম্য সৃষ্টি হোৱা নাছিল, সেয়ে আসৃতি নঘটিল।
• 'ঘ' পিয়লাটো সিজোৱা আলুৰে তৈয়াৰী হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ কোষবোৰ মৃত। মৃত কোষে আসৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰে পানী শোষণ কৰিব নোৱাৰে, সেয়ে ইয়াৰো খালি অংশত পানী জমা নহ'ল ।