অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। পৃথিৱীৰ স্থলমণ্ডল আৰু জলমণ্ডলৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালি প্ৰায় ৫১০ নিযুত বৰ্গ কিলোমিটাৰ। এই বিশাল ভূ-ভাগ দুটা মূল অংশত বিভক্ত: স্থলমণ্ডল আৰু জলমণ্ডল।
স্থলমণ্ডল: পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় ২৯ শতাংশ (১৫১ নিযুত বৰ্গ কিলোমিটাৰ) স্থান স্থলমণ্ডলে আৱৰি আছে। স্থলমণ্ডলভাগ এছিয়া, ইউৰোপ, আফ্ৰিকা, উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, ওছেনিয়া আৰু এণ্টাৰ্কটিকা—এই সাতখন মহাদেশেৰে গঠিত। ইয়াৰে এছিয়া আটাইতকৈ বৃহৎ আৰু ওছেনিয়া আটাইতকৈ সৰু মহাদেশ। স্থলমণ্ডলৰ ভূ-প্ৰকৃতি পৰ্বত-পাহাৰ, মালভূমি, সমভূমি আদিৰে অতি ওখোৰা-মোখোৰা।
জলমণ্ডল: পৃথিৱীৰ বাকী প্ৰায় ৭১ শতাংশ (৩৫৯ নিযুত বৰ্গ কিলোমিটাৰ) অংশ জলমণ্ডলেৰে গঠিত। জলমণ্ডলভাগ পাঁচখন প্ৰধান মহাসাগৰ—প্ৰশান্ত, আটলান্টিক, ভাৰত, উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মহাসাগৰেৰে গঠিত। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰশান্ত মহাসাগৰ আটাইতকৈ বৃহৎ।
২। মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ অনুসৰি পৃথিৱীৰ অৱস্থা আদিতে কেনে আছিল?
উত্তৰ:
মহাদেশীয় বিস্থাপন সূত্ৰ (Continental Drift Theory) অনুসৰি, প্ৰায় আধা নিযুত বছৰৰ আগতে পৃথিৱীৰ সকলোবোৰ মহাদেশ ইটোৱে সিটোৰ সৈতে একেলগে সংলগ্ন হৈ আছিল।
পেনজিয়া (Pangaea): আদিতে পৃথিৱীৰ সমগ্ৰ স্থলমণ্ডল একগোট হৈ আছিল, যাক পেনজিয়া বুলি কোৱা হৈছিল।
পানথালাচা (Panthalassa): এই বিশাল পেনজিয়া নামৰ একমাত্ৰ স্থলখণ্ডটোক চাৰিওফালৰ পৰা এক বিশাল মহাসাগৰে আৱৰি আছিল, যাৰ নাম আছিল পানথালাচা।
কালক্ৰমত পেনজিয়াৰ মাজভাগত উত্তৰ-দক্ষিণাকৈ 'টেথিছ' (Tethys) নামৰ এখন অগভীৰ সাগৰৰ সৃষ্টি হয় আৰু ই পেনজিয়াক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰে— উত্তৰ অংশটোক লাউৰেছিয়া (বা এংগাৰালেণ্ড) আৰু দক্ষিণ অংশটোক গণ্ডৱানালেণ্ড বোলা হয়। পাছলৈ এই খণ্ডসমূহ পুনৰ বিভক্ত আৰু বিস্থাপিত হৈ বৰ্তমানৰ মহাদেশসমূহৰ সৃষ্টি কৰে।
৩। মহাসাগৰৰ তলিভাগৰ ভূ-অবয়ব সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
মহাসাগৰৰ জলপৃষ্ঠ সমতল আৰু মসৃণ যেন লাগিলেও ইয়াৰ তলিভাগৰ ভূ-প্ৰকৃতি স্থলমণ্ডলৰ দৰেই অত্যন্ত ওখোৰা-মোখোৰা। মহাসাগৰৰ গড় গভীৰতা প্ৰায় ৪,০০০ মিটাৰ। উপকূলৰ পৰা মহাসাগৰৰ মাজভাগলৈ ক্ৰমান্বয়ে গভীৰতা বৃদ্ধি পায় আৰু ইয়াত তলত দিয়া ভূ-অবয়বসমূহ দেখা যায়:
মহীসোপান (Continental Shelf): উপকূলৰ চাৰিওকাষে থকা সাগৰ-মহাসাগৰৰ প্ৰায় ২০০ মিটাৰ পৰ্যন্ত অগভীৰ অংশক মহীসোপান বোলে।
মহীঢাল (Continental Slope): মহীসোপানৰ পাছৰে পৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰায় ২,০০০ মিটাৰ পৰ্যন্ত ঢালযুক্ত গভীৰ অংশটোক মহীঢাল বোলে।
গভীৰ সমুদ্রতল আৰু দ্রোণী (Deep Sea Plain & Canyon): মহীঢালৰ পাছত মহাসাগৰৰ মাজভাগত প্ৰায় ৪,০০০ মিটাৰ গভীৰতাৰ বিশাল বিস্তৃত অতি গভীৰ সমতল আৰু দ্ৰোণী থাকে।
সামুদ্রিক শৈলসিৰা আৰু দ্বীপ (Oceanic Ridge & Island): সাগৰৰ তলিত অ’ত-ত’ত পানীৰ ওপৰলৈ ওলাই থকা শৈলসিৰা আৰু দ্বীপসমূহ থিয় হৈ থাকে।
গভীৰ সমুদ্রখাত (Deep Sea Trench): মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ তলিত অত্যন্ত গভীৰ খাত থাকে (গড়ে প্ৰায় ৮,০০০ মিটাৰ গভীৰ)। প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ তলিত থকা মেৰিয়ানা বা চেলেঞ্জাৰ খাত (১১,০২২ মিটাৰ) পৃথিৱীৰ গভীৰতম খাত।
৪। মহাসাগৰ আৰু মহাদেশসমূহৰ বিতৰণ সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত মহাসাগৰ (জলমণ্ডল) আৰু মহাদেশসমূহৰ (স্থলমণ্ডল) বিতৰণ সমভাৱে হোৱা নাই:
গোলাৰ্ধৰ ভিত্তিত বিতৰণ: পৃথিৱীৰ স্থলভাগৰ বেছি অংশই (প্ৰায় ৯০ শতাংশ জনবসতিসহ) উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত। সেয়ে উত্তৰ গোলাৰ্ধক স্থল গোলাৰ্ধ বোলা হয়। আনহাতে, দক্ষিণ গোলাৰ্ধত জলভাগৰ পৰিমাণ আধিক্য হোৱাৰ বাবে ইয়াক জল গোলাৰ্ধ বোলা হয়।
মহাদেশৰ বিতৰণ: পৃথিৱীত মুঠ ৭খন মহাদেশ আছে। সংলগ্নতা অনুসৰি এছিয়া, ইউৰোপ আৰু আফ্ৰিকাক 'পুৰণি পৃথিৱী' আৰু উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, ওছেনিয়া আৰু এণ্টাৰ্কটিকাক 'নতুন পৃথিৱী' বুলি গণ্য কৰা হয়।
মহাসাগৰৰ বিতৰণ: পৃথিৱীত ৫খন মহাসাগৰ আছে। পৃথিৱীৰ বৃহত্তম মহাসাগৰ প্ৰশান্ত মহাসাগৰে বিশ্বৰ এক-তৃতীয়াংশ ঠাই আগুৰি আছে। ইয়াৰ উপৰি আটলান্টিক, ভাৰত, দক্ষিণ আৰু উত্তৰ মহাসাগৰে পৃথিৱীৰ জলমণ্ডলক সজাই তুলিছে।
৫। পৃথিৱীৰ স্থলভাগৰ উপৰিভাগত থকা ভূ-অৱয়বসমূহৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
পৃথিৱীৰ স্থলভাগৰ প্ৰাকৃতিক অবয়ব অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যময় আৰু ওখোৰা-মোখোৰা। প্ৰধানকৈ চাৰি প্ৰকাৰৰ অবয়বেৰে স্থলভাগ গঠিত:
পৰ্বত-পাহাৰ: অতি ওখ আৰু ঠাৰু ঢালযুক্ত পৰ্বতমালা সংলগ্ন হৈ আছে। এছিয়াৰ হিমালয় পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতমালা (সৰ্বোচ্চ শৃংগ এভাৰেষ্ট: ৮,৮৪৮ মিটাৰ) আৰু দক্ষিণ আমেৰিকাৰ এণ্ডিজ পৃথিৱীৰ দীঘলতম পৰ্বতমালা (প্ৰায় ৮,০০০ কিমি)।
মালভূমি: আটাইতকৈ ওখ বিস্তৃত সমতল ভূ-ভাগসমূহ হৈছে মালভূমি। এছিয়াত থকা তিব্বত মালভূমি আৰু পৃথিৱীৰ চালি স্বৰূপ পামিৰ মালভূমি উল্লেখযোগ্য। আফ্ৰিকা মহাদেশৰ অধিকাংশ অংশই এক বিশাল মালভূমি।
সমভূমি: নদীৰ পানীয়ে উটুৱাই অনা পলি মাটিৰে সুবৃহৎ সাৰুৱা সমভূমি গঢ়ি উঠিছে। এছিয়াৰ সিন্ধু, গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ বিশাল সমভূমি অঞ্চল ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
মৰুভূমি: বৰষুণৰ অভাৱত গঢ়ি উঠা শুকান ভূ-খণ্ডসমূহ হ'ল মৰুভূমি, যেনে— আফ্ৰিকাৰ চাহাৰা (পৃথিৱীৰ বৃহত্তম) আৰু এছিয়াৰ গোবি ও থৰ মৰুভূমি।
৬। এছিয়া মহাদেশৰ প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
এছিয়া হৈছে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ বৃহৎ মহাদেশ, যিয়ে বিশ্বৰ স্থলভাগৰ এক-তৃতীয়াংশ এলেকা সামৰি লৈছে। ইয়াৰ মুখ্য প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত চমুকৈ দাঙি ধৰা হ'ল:
উচ্চ পর্বতমালা আৰু শৃংগ: মহাদেশখনৰ মধ্যভাগ সুউচ্চ পৰ্বত আৰু মালভূমিৰে পৰিপূৰ্ণ। ইয়াত পৃথিৱীৰ উচ্চতম হিমালয়, কাৰাকোৰাম, কুনলুন, আলটাই আদি পৰ্বতমালা আছে। পৃথিৱীৰ উচ্চতম শৃংগ এভাৰেষ্ট (৮,৮৪৮ মিটাৰ) আৰু দ্বিতীয় উচ্চতম শৃংগ গডউইন অষ্টিন / $K_2$ (৮,৬১১ মিটাৰ) এছিয়াতেই আছে।
উচ্চ মালভূমি: পৃথিৱীৰ উচ্চতম মালভূমি পামিৰ আৰু আটাইতকৈ বিস্তৃত তিব্বত মালভূমি এছিয়াতে অৱস্থিত।
বৃহৎ নদ-নদী: মহাদেশখনৰ পৰ্বতসমূহৰ পৰা আৰম্ভ হৈ বিশাল নদীপ্ৰণালী গঢ়ি উঠিছে। ইয়াৰ ভিতৰত ইয়াংজে কিয়াং, হোৱাংহো, সিন্ধু, গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, ওবি, লেনা আৰু য়েনিছি নদী প্ৰধান।
হ্ৰদ আৰু মৰুভূমি: ইয়াত বৈকাল (পৃথিৱীৰ গভীৰতম হ্ৰদ), বলখাচ, চিল্কা আদি ডাঙৰ হ্ৰদ আছে। ইয়াৰ উপৰি গোবি, থৰ আৰু আৰব মৰুভূমিও এই মহাদেশতে পৰে।
৭। কাৰণ দর্শাই উত্তৰ লিখা:
(ক) পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশই উত্তৰ গোলাৰ্ধত থুপ খাই আছে কিয়?
উত্তৰ:
পৃথিৱীৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশ উত্তৰ গোলাৰ্ধত থুপ খাই থকাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ'ল:
স্থলভাগৰ আধিক্য: পৃথিৱীৰ সৰ্বমুঠ স্থলভাগৰ অধিকাংশ স্থান (প্ৰায় ৬৭.৫%) উত্তৰ গোলাৰ্ধতে অৱস্থিত।
উপযোগী জলবায়ু: উত্তৰ গোলাৰ্ধৰ গৰম আৰু নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলসমূহত মানুহৰ বসবাসৰ বাবে অত্যন্ত অনুকূল আৰু সহনশীল জলবায়ু পোৱা যায়।
বিশাল সাৰুৱা সমভূমি অঞ্চল: এছিয়া, ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ বৃহৎ সাৰুৱা নদী-উপত্যকা আৰু সমভূমিসমূহ উত্তৰ গোলাৰ্ধতে আছে। কৃষিকাৰ্য, ব্যৱসায়-বাণিজ্য আৰু যাতায়াতৰ সুচল ব্যৱস্থাৰ বাবে ইয়াতেই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব কালৰ পৰাই জনবসতি ঘন হৈ পৰে।
(খ) এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশত মানুহৰ স্থায়ী বসতি নাই কিয়?
উত্তৰ:
এণ্টাৰ্কটিকা মহাদেশত মানুহৰ স্থায়ী বসতি নথকাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ'ল:
অত্যন্ত প্ৰতিকূল আৰু অতিশয় শীতল জলবায়ু: এই মহাদেশখন সম্পূৰ্ণৰূপে দক্ষিণ মেৰু অঞ্চলত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে বছৰটোৰ সকলো সময়তে ই ডাঠ বৰফৰ স্তৰেৰে (প্ৰায় ২ কিমি ডাঠ) ঢকা হৈ থাকে।
কৃষি আৰু জীৱিকাৰ অনুপস্থিতি: অতিমাত্ৰা শীতৰ বাবে ইয়াত কোনো ধৰণৰ গছ-গছনি বা শস্য উৎপন্ন হ'ব নোৱাৰে।
ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা: অত্যধিক নিৰ্জনতা, ধুমুহা-বতাহ আৰু কঠিন জীৱনধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে ইয়াত সাধাৰণ মানুহৰ স্থায়ী বাসস্থান গঢ়ি তোলা অসাধ্য, কেৱল বিভিন্ন দেশৰ বিজ্ঞানীসকলে গৱেষণাৰ উদ্দেশ্যে ইয়ালৈ সাময়িকভাৱে আগমন কৰে।
No comments:
Post a Comment