পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নাৱলী (In-Text Questions)
পৃষ্ঠা নং ৮১ (Page 81)
পৃথিৱীত অসংখ্য বৈচিত্ৰময় জীৱ বিস্তৃত হৈ আছে। এই আটাইবোৰ জীৱৰ বিষয়ে এটা এটাকৈ পৃথকে অধ্যয়ন কৰাতো অতি কম সময়ৰ ভিতৰত সম্ভৱ নহয়। সেয়েহে, জীৱবিলাকৰ মাজত থকা সাদৃশ্য আৰু বৈ his চাত্ৰ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সিহঁতক বিভিন্ন শ্ৰেণী আৰু উপ-শ্ৰেণীত ভাগ কৰি ল’লে অধ্যয়ন কৰাত সুবিধা হয়। এই কাৰণেই আমি জীৱবিলাকৰ শ্ৰেণী বিভাজন কৰো।
আমাৰ চাৰিওপাশে দেখা পোৱা জীৱবোৰৰ মাজত দেখা পাৰ্থক্যৰ তিনিটা উদাহৰণ হ’ল:
- আকাৰ আৰু উচ্চতাৰ পাৰ্থক্য: বেক্টেৰিয়াৰ দৰে অনুবীক্ষণিক জীৱৰ আকাৰ মাত্ৰ কেইমাইক্ৰ’মিটাৰ, আনহাতে ৩০ মিটাৰ দীঘল নীল তিমি বা ১০০ মিটাৰ ওখ ৰেড উড গছ দেখা যায়।
- জীৱনকালৰ পাৰ্থক্য: পাইন গছ বহু হাজাৰ বছৰ জীয়াই থাকে, আনহাতে মহজাতীয় পতংগ মাত্ৰ কেইদিনমানৰ ভিতৰতেই মৃত্যুমুখত পৰে।
- ৰং আৰু স্বচ্ছতাৰ পাৰ্থক্য: কিছুমান জীৱ বৰণহীন বা একেবাৰে স্বচ্ছ, আনহাতে কিছুমান চৰাই আৰু ফুল অতি বাৰে-বৰণীয়া হয়।
পৃষ্ঠা নং ৮২ (Page 82)
উত্তৰ: (খ) সিহঁতৰ দেহ গঠনত অংশ লোৱা কোষৰ প্ৰকাৰক বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰ বুলি বিবেচনা কৰা হয়।
কাৰণ: বাসস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা শ্ৰেণী বিভাজন (যেনে—পানীত থকা তিমি, অক্টোপাছ, তৰামাচ আদি) একেলগে ৰাখিলে সিহঁতৰ মাজত কোনো মৌলিক দৈহিক সাদৃশ্য নাথাকে। আনহাতে, কোষৰ প্ৰকাৰে (প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় নে সংকোষকেন্দ্ৰীয়) জীৱৰ কোষীয় জৈৱ-ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া, অংগাণুৰ উপস্থিতি আৰু দেহ গঠনৰ মেৰুদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰে, যিটো শ্ৰেণী বিভাজনৰ অত্যন্ত মৌলিক বৈশিষ্ট্য।
জীৱজগতৰ শ্ৰেণীবিভাজনত প্ৰথম পৰ্যায়ত বিবেচনা কৰা প্ৰাথমিক চৰিত্ৰগত বৈশিষ্ট্যটো হ’ল— কোষবোৰ প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় (Prokaryotic) নে সংকোষকেন্দ্ৰীয় (Eukaryotic)।
উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীক পৃথক কৰা মূল চৰিত্ৰগত বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
- পৰিপুষ্টিৰ ধৰণ: উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে নিজৰ আহাৰ নিজেই প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে (স্বপুষ্ট), কিন্তু প্ৰাণীয়ে নিজৰ আহাৰ নিজেই তৈয়াৰ কৰিব নোৱাৰে (পৰপুষ্ট)।
- কোষবেৰৰ উপস্থিতি: উদ্ভিদ কোষত কোষবেৰ থাকে, কিন্তু প্ৰাণী কোষত কোষবেৰ নাথাকে।
- দৈহিক সংগঠন: আহাৰ প্ৰস্তুত কৰা আৰু আহাৰ গ্ৰহণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহৰ গঠন আৰু বিশেষ অংগ সংস্থান বেলেগ বেলেগ হয়।
পৃষ্ঠা নং ৮৩ (Page 83)
যিবোৰ জীৱৰ দেহৰ গঠন প্ৰাচীন কালৰ পৰাই বৰ বেছি পৰিৱৰ্তন বা ৰূপান্তৰ ঘটা নাই আৰু সিহঁতৰ দেহ সৰল পৰ্যায়ৰ, সেইবোৰ জীৱক নিম্নস্তৰীয় বা আদিম (Primitive) জীৱ বোলা হয়।
উচ্চস্তৰীয় জীৱৰ পৰা পাৰ্থক্য:
- নিম্নস্তৰীয় জীৱৰ দেহৰ গঠন সৰল, আনহাতে উচ্চস্তৰীয় জীৱৰ দেহৰ গঠন অধিক জটিল।
- উচ্চস্তৰীয় জীৱবোৰ ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰাত তুলনামূলকভাৱে পিছত উদ্ভৱ হৈছে আৰু নতুন পৰিৱেশৰ লগত খাপ খাব পৰাকৈ সিহঁতৰ দেহৰ আৱয়ব পৰিৱৰ্তিত হৈছে।
হয়, উচ্চস্তৰীয় জীৱ আৰু জটিল জীৱ একেই।
কাৰণ: ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰাত জীৱৰ দেহৰ আৰ্হি সৰল পৰ্যায়ৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে জটিল পৰ্যায়ৰ ফালে ধাৱমান হয়। যিবোৰ জীৱই উন্নত পৰিৱেশৰ লগত খাপ খাবলৈ দেহত নতুন বৈশিষ্ট আৰু জটিল অংগসংস্থানৰ বিকাশ ঘটায়, সিহঁতক উচ্চস্তৰীয় জীৱ বোলা হয়। সেয়েহে ক্ৰমবিকাশৰ দিশৰ পৰা উচ্চস্তৰীয় জীৱসমূহ নিশ্চিতভাৱে অধিক জটিল।
পৃষ্ঠা নং ৮৫ (Page 85)
মনেৰা আৰু প্ৰটিষ্টা ৰাজ্যৰ জীৱবোৰক বিভক্ত কৰা মূল নিৰ্ণায়ক চৰিত্ৰটো হৈছে কোষৰ গঠন বা কোষকেন্দ্ৰৰ প্ৰকাৰ:
- মনেৰা (Monera): প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় (Prokaryotic) এককোষী জীৱ, অৰ্থাৎ ইহঁতৰ কোষত প্ৰকৃত কোষকেন্দ্ৰ আৰু আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু নাথাকে।
- প্ৰটিষ্টা (Protista): সংকোষকেন্দ্ৰীয় (Eukaryotic) এককোষী জীৱ, অৰ্থাৎ ইহঁতৰ কোষত সুস্পষ্ট প্ৰকৃত কোষকেন্দ্ৰ আৰু আৱৰণীযুক্ত অংগাণু থাকে।
সালোক সংশ্লেষণ কৰিব পৰা, সংকোষকেন্দ্ৰীয় আৰু এককোষী জীৱবোৰক প্ৰটিষ্টা (Protista) ৰাজ্যত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব (যেনে: এককোষী শেলাই, ডায়েটম)।
- আটাইতকৈ কম সংখ্যক জীৱ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা বৰ্গানুক্ৰম: প্ৰজাতি (Species)।
- আটাইতকৈ বেছি সংখ্যক জীৱ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা বৰ্গানুক্ৰম: ৰাজ্য (Kingdom)।
পৃষ্ঠা নং ৮৮ (Page 88)
সমাঙ্গদেহী উদ্ভিদ (Thallophyta) বিভাগৰ অন্তৰ্গত উদ্ভিদবোৰ (শেলাই) একেবাৰে সৰল। ইহঁতৰ দেহ শিপা, কাণ্ড আৰু পাতত পৃথক কৰিব নোৱাৰি।
ঢেঁকীয়া জাতীয় উদ্ভিদ (Pteridophyta) আৰু সপুষ্পক উদ্ভিদৰ (Phanerogams - নগ্নবীজী আৰু গুপ্তবীজী) মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ:
- বীজ উৎপাদন: ঢেঁকীয়া জাতীয় উদ্ভিদে বীজ ধাৰণ নকৰে (অনাবৃত ৰেণুৰ দ্বাৰা বংশবৃদ্ধি কৰে), কিন্তু সপুষ্পক উদ্ভিদে বীজ উৎপাদন কৰে।
- ফুল: ঢেঁকীয়া জাতীয় উদ্ভিদৰ ফুল নাথাকে, কিন্তু সপুষ্পক উদ্ভিদৰ ফুল বা বীজ ধাৰণকাৰী বিশেষ অংগ থাকে।
- ভ্ৰূণৰ স্থিতি: ঢেঁকীয়া জাতীয় উদ্ভিদৰ ভ্ৰূণ অস্পষ্ট বা অপ্ৰকাশিত (ক্ৰিপ্ট’গেম), কিন্তু সপুষ্পক উদ্ভিদৰ ভ্ৰূণ বীজৰ ভিতৰত সুৰক্ষিত হৈ থাকে।
নগ্নবীজী (Gymnosperms) আৰু গুপ্তবীজী (Angiosperms) উদ্ভিদৰ পাৰ্থক্যসমূহ:
- বীজৰ আৱৰণ: নগ্নবীজী উদ্ভিদৰ বীজ নগ্ন অৱস্থাত থাকে (ফলৰ দ্বাৰা আৱৃত নহয়); আনহাতে গুপ্তবীজী উদ্ভিদৰ বীজ ফলৰ ভিতৰত আৱৃত হৈ থাকে।
- ফুল: নগ্নবীজী উদ্ভিদ সপুষ্পক হ’লেও প্ৰকৃত ফুল নাথাকে (শংকু/Cone থাকে); গুপ্তবীজী উদ্ভিদ প্ৰকৃত সপুষ্পক উদ্ভিদ।
- বীজপত্ৰ: নগ্নবীজী উদ্ভিদত বীজপত্ৰৰ বিষয়টো এনেদৰে ভাগ কৰা নহয়; গুপ্তবীজী উদ্ভিদবোৰক বীজপত্ৰৰ সংখ্যা অনুসৰি একবীজপত্ৰী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী ভাগত ভাগ কৰা হয়।
পৃষ্ঠা নং ৯৪ (Page 94)
ৰন্ধ্ৰীপ্ৰাণী (Porifera) আৰু একনলদেহী প্ৰাণীৰ (Coelenterata) পাৰ্থক্য:
- দেহৰ ৰন্ধ্ৰ আৰু গহ্বৰ: ৰন্ধ্ৰীপ্ৰাণীৰ দেহত অসংখ্য সৰু সৰু ৰন্ধ্ৰ আৰু নলতন্ত্র থাকে। একনলদেহী প্ৰাণীৰ দেহত এটা মাত্ৰ দেহাভ্যন্তৰীণ গহ্বৰ থাকে।
- চলন ক্ষমতা: ৰন্ধ্ৰীপ্ৰাণীবোৰ সচৰাচৰ নিশ্চল বা স্থানান্তৰিত হ’ব নোৱাৰে (ভিত্তি সংলগ্ন)। একনলদেহী প্ৰাণীবোৰৰ ভিতৰত কিছুমান মুক্তভাৱে সাঁতুৰিব পাৰে।
- কোষীয় সংগঠন: ৰন্ধ্ৰীপ্ৰাণীৰ দেহৰ সংগঠন কোষ পৰ্যায়ৰ, কিন্তু একনলদেহী প্ৰাণীৰ দেহৰ সংগঠন কলা পৰ্যায়ৰ (দ্বি-স্তৰ বিশিষ্ট)।
বলয়ীদেহী (Annelida) আৰু সন্ধিপদী (Arthropoda) প্ৰাণীৰ পাৰ্থক্য:
- ভৰি বা উপাঙ্গ: বলয়ীদেহী প্ৰাণীৰ সন্ধিজুক্ত ভৰি নাথাকে (পেৰাপ’ডিয়া বা চিটা থাকে)। সন্ধিপদী প্ৰাণীৰ স্পষ্ট জোৰা-লগা বা সন্ধিযুক্ত ঠেং (Jointed legs) থাকে।
- পৰিবহন তন্ত্ৰ: বলয়ীদেহী প্ৰাণীৰ বন্ধ পৰিবহন তন্ত্ৰ থাকে। সন্ধিপদী প্ৰাণীৰ মুক্ত (Open) পৰিবহন তন্ত্ৰ থাকে আৰু দেহগুহা তেজেৰে পূৰ্ণ হৈ থাকে।
- বহিঃকংকাল: সন্ধিপদী প্ৰাণীৰ সমগ্ৰ দেহ কঠিন কাইটিনযুক্ত বহিঃকংকালেৰে আবৃত, যিটো বলয়ীদেহী প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত নাথাকে।
উভচৰ (Amphibia) আৰু সৰীসৃপ (Reptilia) প্ৰাণীৰ পাৰ্থক্য:
- ছাল/চৰ্ম: উভচৰ প্ৰাণীৰ ছাল মিহি, সেমেকা আৰু বাকলিহীন (শ্লেষ্মা গ্ৰন্থিয়ুক্ত)। সৰীসৃপ প্ৰাণীৰ ছাল শুকান আৰু বাকলিৰে (Scales) আবৃত।
- শ্বাস-প্ৰশ্বাস: উভচৰে জলক্লোম (কেঁচুৱা অৱস্থাত) আৰু হাওঁফাওঁ বা ছালৰ সহায়ত শ্বাস-প্ৰশ্বাস লয়। সৰীসৃপে কেৱল হাওঁফাওঁৰ সহায়ত উশাহ-নিশাহ লয়।
- কণীৰ স্বভাৱ: উভচৰে পানীত কণী পাৰে আৰু কণীৰ চোকোৰা نەথাকে। সৰীসৃপে ডাঙ্গৰ ডাঠ চোকোৰাযুক্ত কণী ডাঙৰকৈ স্থলভাগত পাৰে, যাৰ বাবে পানীত কণী পৰাৰ প্ৰয়োজন নাথাকে।
পক্ষী (Aves) আৰু স্তন্যপায়ী (Mammalia) প্ৰাণীৰ পাৰ্থক্য:
- দেহাৱৰণ: পক্ষীৰ দেহ পাখিৰে (Feathers) আবৃত। স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ছাল চুলি বা নোমেৰে আবৃত।
- পোৱালী প্ৰজনন আৰু প্ৰতিপালন: পক্ষীয়ে কণী পাৰে। স্তন্যপায়ী প্ৰাণীয়ে প্ৰায় আটাইবোৰে পোৱালী জন্ম দিয়ে আৰু মাতৃদেহত থকা স্তনগ্ৰন্থিৰ গাখীৰ খুৱাই পোৱালী প্ৰতিপালন কৰে।
- উৰণ অংগ: পক্ষীৰ আগ ঠেং দুখন দেউকালৈ ৰূপান্তৰিত হয়। স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত এনে ৰূপান্তৰ দেখা নাযায় (বাদূলীৰ বাহিৰে, য’ত চৰ্মপত্ৰ থাকে)।
- গ্ৰন্থি: স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ছালত ঘৰ্মগ্ৰন্থি আৰু তৈলগ্ৰন্থি থাকে, যি পক্ষীৰ ছালত নাথাকে।
অধ্যায় অনুশীলনী (Chapter Exercise)
জীৱবিলাকৰ বৰ্গীকৰণৰ মূল সুবিধাসমূহ হ’ল:
- পৃথিৱীৰ বিশাল সংখ্যাৰ বিভিন্ন জীৱৰ বিষয়ে সহজে আৰু প্ৰণালীৱদ্ধভাৱে অধ্যয়ন কৰিব পৰা যায়।
- বিভিন্ন জীৱৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু সাদৃশ্য-বৈসাদৃশ্য স্পষ্টকৈ বুজি পোৱাত সহায় কৰে।
- জীৱৰ ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰা আৰু ইতিহাস সম্পৰ্কে সম্যক ধাৰণা লাভ কৰিব পাৰি।
- কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলৰ জীৱ বৈচিত্ৰ্য সহজে চিনাক্ত কৰিব পৰা যায়।
শ্ৰেণীবিভাজনৰ বৰ্গীকৰণ কৰোঁতে বেছি মৌলিক আৰু ব্যাপক বৈশিষ্ট্যক প্ৰথমে অগ্ৰাধিকাৰ দি বহল বিভাগ গঠন কৰা হয়, আৰু তাৰ পিছত ক্ৰমান্বয়ে কম মৌলিক বৈশিষ্ট্যসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি উপ-বিভাগত ভাগ কৰা হয়।
যেনে— দেৱাল এখনৰ একেবাৰে তলৰ শাৰীৰ শিলে সমগ্ৰ দেৱালখনৰ গঠন নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ দৰে, শ্ৰেণীবিভাজনতো আদিম বা মৌলিক বৈশিষ্ট্যই (যেনে: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় নে সংকোষকেন্দ্ৰীয়) প্ৰথম বৃহৎ বিভাজন নিৰ্ধাৰণ কৰে। তাৰ পিছত বহুকোষী/এককোষী, কোষবেৰৰ উপস্থিতি, পৰিপুষ্টিৰ ধৰণ আদি পৰৱৰ্তী বৈশিষ্ট্যসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বৰ্গীকৰণৰ ধাৰাবাহিক পৰ্যায় (ৰাজ্য → পৰ্ব/বিভাগ → শ্ৰেণী → বৰ্গ → গোত্ৰ → গণ → প্ৰজাতি) তৈয়াৰ কৰা হয়।
ৰবাৰ্ট হোৱাইটেকাৰে আগবঢ়োৱা পঞ্চ ৰাজ্য (Five Kingdom Classification) বিভাজনৰ মূল ভিত্তিসমূহ হ’ল:
- কোষৰ সংগঠন/গঠন: কোষবোৰ প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় (Prokaryotic) নে সংকোষকেন্দ্ৰীয় (Eukaryotic)।
- দৈহিক গঠন/সংগঠন: জীৱটো এককোষী (Unicellular) নে বহুকোষী (Multicellular)।
- কোষবেৰৰ উপস্থিতি: কোষত কোষবেৰ আছে নে নাই।
- পৰিপুষ্টিৰ ধৰণ: জীৱটো স্বপুষ্ট (Autotrophic - যিয়ে সালোক-সংশ্লেষণ কৰে) নে পৰপুষ্ট (Heterotrophic - মৃতজীবী বা প্ৰাণীভোজী)।
উদ্ভিদ ৰাজ্যৰ মুখ্য ৫ টা উপ-বিভাগ হ’ল: ১/ সমাঙ্গদেহী (Thallophyta), ২/ মচ জাতীয় (Bryophyta), ৩/ ঢেঁকীয়া জাতীয় (Pteridophyta), ৪/ নগ্নবীজী (Gymnosperms), আৰু ৫/ গুপ্তবীজী (Angiosperms)।
বিভাজনৰ ভিত্তিসমূহ:
- উদ্ভিদ দেহৰ পৃথকীকৰণ: উদ্ভিদ দেহ কাণ্ড, পাত, শিপা আদিত স্পষ্টকৈ বিভক্ত নে সমাঙ্গদেহী।
- সংবহন কলাৰ উপস্থিতি: পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহনৰ বাবে বিশেষ সংবহন কলা (Xylem and Phloem) আছে নে নাই।
- বীজ উৎপাদন ক্ষমতা: উদ্ভিদে বীজ উৎপাদন কৰেনে নকৰে (ক্ৰিপ্ট’গেম নে ফেনেৰ’গেম)।
- বীজৰ আৱৰণ আৰু বীজপত্ৰ: বীজ নগ্ন অৱস্থাত থাকে নে ফলৰ ভিতৰত আবৃত হৈ থাকে; আৰু বীজত বীজপত্ৰ এখন (একবীজপত্ৰী) নে দুখন (দ্বিবীজপত্ৰী) থাকে।
উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী জগতৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ ভিত্তিসমূহৰ মূল প্ৰভেদসমূহ হ’ল:
- দৈহিক পৃথকীকৰণ বনাম অংগ সংস্থান: উদ্ভিদৰ বিভাজনত দেহৰ স্পষ্ট অংগ (শিপা, কাণ্ড, পাত) থকা-নথকাটো মূল ভিত্তি। কিন্তু প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত কলা, অংগ আৰু অংগ-তন্ত্ৰৰ ক্ৰমিক জটিলতা আৰু দেহগুহা (Coelom) থকা-নথকাটো মূল ভিত্তি।
- সংবহন কলা বনাম সংবহন তন্ত্ৰ: উদ্ভিদত পানী পৰিবহনকাৰী সংবহন কলাৰ (Xylem/Phloem) উপস্থিতি চোৱা হয়। প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত মুক্ত বা বন্ধ ৰক্ত পৰিবহন তন্ত্ৰ আৰু জল সংবহন নলীতন্ত্ৰ চোৱা হয়।
- জনন/বীজ ধাৰণ বনাম মেৰুদণ্ড/পৃষ্ঠৰজ্জু: উদ্ভিদত বীজ ধাৰণ, ফলেন্দ্ৰিয় আৰু বীজপত্ৰ মুখ্য ভিত্তি। প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত পৃষ্ঠৰজ্জু (Notochord) আৰু মেৰুদণ্ডৰ উপস্থিতি মুখ্য ভিত্তি।
- পৰিপুষ্টি: উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰাৰ বাবে সমাঙ্গদেহত হৰিৎকণা ব্যৱহাৰ কৰে। প্ৰাণীসমূহ সকলো পৰপুষ্ট হোৱাৰ বাবে চলন অংগ আৰু খাদ্য গ্ৰহণ পদ্ধতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভাগ কৰা হয়।
মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীসমূহক (Vertebrata) ৫ টা মুখ্য শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে:
- মৎস্য (Pisces): সম্পূৰ্ণ জলচৰ, দেহ বাকলিৰে আবৃত, ফুলৰ সহায়ত উশাহ লয়, হৃদযন্ত্ৰ দুটা কোঠালীযুক্ত, আৰু ফানৰ সহায়ত সাঁতুৰে (যেনে: ৰৌ, শ্বাৰ্ক)।
- উভচৰ (Amphibia): জল আৰু স্থল দুয়োটাতে থাকে, ছাল বাকলিহীন আৰু সেমেকা, হৃদযন্ত্ৰ তিনিটা কোঠালীযুক্ত, জলক্লোম বা হাওঁফাওঁৰে শ্বাসক্ৰিয়া কৰে (যেনে: ভেকুলী)।
- সৰীসৃপ (Reptilia): শুকান বাকলিযুক্ত ছাল, কেৱল হাওঁফাওঁৰে শ্বাস লয়, হৃদযন্ত্ৰ তিনিটা কোঠালীযুক্ত (ঘৰিয়ালৰ ৪ টা), ডাঠ চোকোৰাযুক্ত কণী পাৰে (যেনে: কাছ, সাঁপ)।
- পক্ষী (Aves): উষ্ণৰক্তী, দেহ পাখিৰে আবৃত, আগ ঠেং দেউকালৈ ৰূপান্তৰিত, হৃদযন্ত্ৰ চাৰিটা কোঠালীযুক্ত, কণী পাৰে (যেনে: পাৰচৰাই, কাউৰী)।
- স্তন্যপায়ী (Mammalia): উষ্ণৰক্তী, ছালত নোম/চুলি আৰু ঘৰ্ম-তৈল গ্ৰন্থি থাকে, হৃদযন্ত্ৰ ৪ টা কোঠালীযুক্ত, স্তনগ্ৰন্থি থাকে আৰু পোৱালী জন্ম দি গাখীৰ খুৱায় (যেনে: মানুহ, বাদুলী, তিমি)।
No comments:
Post a Comment