ASSEB Class IX General Science Chapter 12 questions and Answers

অধ্যায় ১২: শব্দ (Sound) - প্ৰশ্নোত্তৰ

১. অধ্যায়ৰ মধ্যৱৰ্তী প্ৰশ্নাবলী (In-Text Questions)

পৃষ্ঠা ১৬২ (শাৱলী ১)

Q1. স্পন্দনশীল বস্তু এটাই মাধ্যমত উৎপন্ন কৰা শব্দ কেনেকৈ তোমাৰ কাণ পায়গৈ?

যেতিয়া কোনো বস্তুই স্পন্দন কৰে, ই তাৰ চৌপাশে থকা মাধ্যমৰ (যেনে বায়ু) কণাবোৰক কঁপাবলৈ বাধ্য কৰে। স্পন্দনশীল বস্তুটোৰ সংস্পৰ্শত থকা কণাটোৱে নিজৰ সাম্য অৱস্থাৰ পৰা অপসাৰিত হৈ কাষৰ স্থিতিশীল কণাটোৰ ওপৰত বল প্ৰয়োগ কৰে। ফলত কাষৰ কণাটোও অপসাৰিত হয় আৰু প্ৰথম কণাটো পুনৰ নিজৰ স্থানলৈ উভতি আহে। এইদৰে মাধ্যমত সৃষ্টি হোৱা আলোড়নটো বাৰে বাৰে কণাৰ পৰা কণালৈ সঞ্চালিত হৈ শেষত আমাৰ কাণ পায়গৈ৷

পৃষ্ঠা ১৬৩ (শাৱলী ২)

Q1. তোমাৰ স্কুলৰ ঘণ্টাটোৱে কেনেদৰে শব্দৰ সৃষ্টি কৰে বৰ্ণনা কৰা।

স্কুলৰ ঘণ্টাডালে আঘাত লাভ কৰিলে ই দ্ৰুতভাৱে অগা-পিছা কৰি কঁপিবলৈ (স্পন্দন কৰিবলৈ) ধৰে। এই স্পন্দনশীল ঘণ্টাটোৱে তাৰ চৌপাশৰ বায়ুত কঁপনি সৃষ্টি কৰি সংকোচন আৰু তনুভৱনৰ শৃংখল সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত শব্দৰ সৃষ্টি হয়৷

Q2. শব্দ তৰংগক কিয় যান্ত্ৰিক তৰংগ বুলি কোৱা হয়?

শব্দ তৰংগ সঞ্চালিত হ'বলৈ কোনো জড় মাধ্যম (যেনে গোটা, তৰল বা গেছীয় পদাৰ্থ) আৰু মাধ্যমৰ কণাৰ গতিৰ প্ৰয়োজন হয়। মাধ্যমৰ কণাবোৰৰ ভৌতিক স্থানান্তৰ বা স্পন্দনৰ দ্বাৰাহে শক্তি সঞ্চালিত হয় বাবে শব্দ তৰংগক যান্ত্ৰিক তৰংগ বুলি কোৱা হয়৷

Q3. ধৰা হওঁক, তুমি আৰু তোমাৰ বন্ধু চন্দ্ৰত আছা। তোমাৰ বন্ধুৱে উৎপন্ন কৰা যিকোনো শব্দ শুনিবলৈ সমৰ্থ হ'বানে?

নহ'ম। কাৰণ শব্দ সঞ্চালনৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন। চন্দ্ৰত কোনো বায়ু বা মাধ্যম নাই (শূন্যস্থান), আৰু শব্দই শূন্যস্থানৰ মাজেৰে সঞ্চালিত হ'ব নোৱাৰে৷

পৃষ্ঠা ১৬৬ (শাৱলী ৩)

Q1. তৰংগৰ কি ধৰ্মই (a) প্ৰাবল্য আৰু (b) তীক্ষ্ণতা নিৰ্ণয় কৰে?

(a) প্ৰাবল্য (বা তীব্রতা): তৰংগৰ বিস্তাৰ (Amplitude)-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

(b) তীক্ষ্ণতা (Pitch): তৰংগৰ কম্পনাংক (Frequency)-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

Q2. গাড়ীৰ হৰ্ন আৰু গীটাৰ, এই দুয়োটাৰ ভিতৰত কোনটোৰ শব্দৰ তীক্ষ্ণতা বেছি?

গীটাৰৰ শব্দৰ তীক্ষ্ণতা বেছি (কাৰণ গীটাৰৰ শব্দৰ কম্পনাংক গাড়ীৰ হৰ্নতকৈ অধিক)৷

পৃষ্ঠা ১৬৬ (শাৱলী ৪)

Q1. শব্দ তৰংগৰ তৰংগ দৈৰ্ঘ্য, কম্পনাংক, পৰ্যায় কাল আৰু বিস্তাৰৰ সংজ্ঞা লিখা।

• তৰংগ দৈৰ্ঘ্য (λ): দুটা অনুক্ৰমিক সংকোচন বা দুটা অনুক্ৰমিক তনুভৱনৰ মাজৰ দূৰত্বক তৰংগ দৈৰ্ঘ্য বোলে।
• কম্পনাংক (ν): প্ৰতি একক সময়ত সম্পূৰ্ণ হোৱা দোলন বা স্পন্দনৰ সংখ্যাকে তৰংগৰ কম্পনাংক বোলে।
• পৰ্যায় কাল (T): মাধ্যমৰ ঘনত্ব বা চাপৰ এটা সম্পূৰ্ণ দোলনৰ বাবে প্ৰয়োজন হোৱা সময়ক তৰংগৰ পৰ্যায় কাল বোলে।
• বিস্তাৰ (A): মাধ্যমৰ গঢ় মানৰ দুয়োফালে আলোড়ন বা অপসৰণৰ সৰ্বোচ্চ মানক বিস্তাৰ বোলে।

Q2. শব্দ তৰংগৰ কম্পনাংক আৰু তৰংগ দৈৰ্ঘ্য কি দৰে তাৰ দ্রুতিৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে?

শব্দৰ দ্ৰুতি (v), কম্পনাংক (ν) আৰু তৰংগ দৈৰ্ঘ্য (λ)-ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক হ'ল:

দ্রুতি (v) = কম্পনাংক (ν) × তৰংগ দৈৰ্ঘ্য (λ)

Q3. প্রদত্ত মাধ্যম এটাৰ শব্দ তৰংগৰ দ্ৰুতি 440 m s^-1 আৰু কম্পনাংক 220 Hz। ইয়াক তৰংগ দৈৰ্ঘ্য নিৰ্ণয় কৰা।

দিয়া আছে,

শব্দৰ দ্ৰুতি, v = 440 ms^-1

কম্পনাংক, ν = 220 Hz

আমি জানো যে, v = ν × λ

⇒ λ = v / ν

⇒ λ = 440 / 220 = 2 m

নিৰ্ণেয় তৰংগ দৈৰ্ঘ্য 2 m।

Q4. উৎসৰ পৰা 450 m দূৰত্বত উপবিষ্ট ব্যক্তি এজনে শুনি থকা স্বৰ এটাৰ কম্পনাংক 500 Hz। উৎসৰ পৰা নিৰ্গম অনুক্ৰমিক সংকোচনবোৰৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল কিমান?

দুটা অনুক্ৰমিক সংকোচনৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল হ'ল শব্দ তৰংগটোৰ পৰ্যায় কাল (T)।

দিয়া আছে,

কম্পনাংক, ν = 500 Hz

আমি জানো যে,

T = 1 / ν

⇒ T = 1 / 500 = 0.002 s

উৎসৰ পৰা নিৰ্গম অনুক্ৰমিক সংকোচনবোৰৰ মাজৰ সময়ৰ অন্তৰাল হ'ব 0.002 চেকেণ্ড।

পৃষ্ঠা ১৬৬ (শাৱলী ৫)

Q1. শব্দৰ তীব্রতা আৰু প্ৰাবল্যৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

প্ৰাবল্য (Intensity): প্ৰতি চেকেণ্ডত একক কালিৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱা শব্দ শক্তিৰ পৰিমাণক শব্দৰ প্ৰাবল্য বোলে। ই এবিধ বস্তুগতো জোখ৷

তীব্ৰতা (Loudness): শব্দলৈ মানুহৰ শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়ৰ (কাণৰ) সঁহাৰিৰ জোখেই হ'ল তীব্ৰতা। একে প্ৰাবল্যৰ দুটা শব্দৰ এটাক আমাৰ কাণে আনটোতকৈ বেছি ডাঙৰকৈ ধৰা পেলাব পাৰে৷

পৃষ্ঠা ১৬৭ (শাৱলী ৬)

Q1. বায়ু, পানী আৰু লোৰ ভিতৰত কোনটো মাধ্যমত এক নির্দিষ্ট উষ্ণতাত শব্দৰ দ্রুতি আটাইতকৈ বেছি?

লো-ৰ মাজেৰে (গোটা মাধ্যমত) শব্দৰ দ্ৰুতি আটাইতকৈ বেছি৷

পৃষ্ঠা ১৬৮ (শাৱলী ৭)

Q1. শব্দ এটাৰ പ്രതിধ্বনি 3 s পিছত শুনা গ'ল। প্রতিফলক পৃষ্ঠ আৰু উৎসৰ মাজৰ দূৰত্ব কিমান? দিয়া আছে, শব্দৰ দ্রুতি 342 m s^-1।

দিয়া আছে,

শব্দৰ দ্ৰুতি, v = 342 ms^-1

প্ৰতিধ্বনি শুনাৰ সময়, t = 3 s

শব্দই অতিক্ৰম কৰা মুঠ দূৰত্ব = v × t = 342 × 3 = 1026 m

প্ৰতিধ্বনিৰ ক্ষেত্ৰত শব্দ উৎসৰ পৰা প্ৰতিফলক পৃষ্ঠলৈ যায় আৰু পুনৰ উভতি আহে, অৰ্থাৎ দূৰত্ব দুবাৰ অতিক্ৰম কৰে।

অতএব, উৎস আৰু প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ মাজৰ দূৰত্ব (d) = 1026 / 2 = 513 m৷

পৃষ্ঠা ১৬৯ (শাৱলী ৮)

Q1. সংগীত সমলয়ৰ প্ৰেক্ষাগৃহৰ মুধচখন বক্ৰাকৃতিৰ কিয় হয়?

সংগীত সমলয়ৰ প্ৰেক্ষাগৃহৰ মুধচ বক্ৰাকৃতিৰ কৰা হয় যাতে বক্ৰ পৃষ্ঠত বাৰে বাৰে প্ৰতিফলিত হৈ শব্দ সমভাৱে প্ৰেক্ষাগৃহ বা হলঘৰটোৰ প্ৰতিটো কোণলৈকে সঞ্চালিত হ'ব পাৰে৷

পৃষ্ঠা ১৭০ (শাৱলী ৯)

Q1. সাধাৰণতে মানুহৰ কাণৰ শ্ৰাব্য পৰিসৰ কি?

মানুহৰ কাণৰ শ্ৰাব্য পৰিসৰ হ'ল 20 Hz ৰ পৰা 20,000 Hz (বা 20 kHz)৷

Q2. (a) অৱশব্দ আৰু (b) অতিশব্দৰ সৈতে জড়িত কম্পনাংকৰ পৰিসৰ কি?

(a) অৱশব্দ (Infrasound): 20 Hz তকৈ কম কম্পনাংকৰ শব্দ।

(b) অতিশব্দ (Ultrasound): 20 kHz (বা 20,000 Hz) তকৈ অধিক কম্পনাংকৰ শব্দ।

পৃষ্ঠা ১৭২ (শাৱলী ১০)

Q1. সাবমেৰিন (শিহুজাহাজ) এখনে নিৰ্গম কৰা চনাৰ স্পন্দন (sonar pulse) এটা সমুদ্র তলিৰ টিলা এতাত খুন্দা খাই 1.02 s ত উভতি আহিল। যদি লূণীয়া পানীত শব্দৰ দ্রুতি 1531 m/s হয়, তেতিয়া টিলাটোৰ দূৰত্ব কিমান?

দিয়া আছে,

প্ৰেৰণ আৰু সংগ্ৰহণৰ মাজৰ সময়, t = 1.02 s

পানীত শব্দৰ দ্ৰুতি, v = 1531 ms^-1

ধৰা হ'ল টিলাটোৰ দূৰত্ব = d

অতিশব্দই অতিক্ৰম কৰা মুঠ দূৰত্ব (2d) = v × t

⇒ 2d = 1531 × 1.02 = 1561.62 m

⇒ d = 1561.62 / 2 = 780.81 m

জাহাজৰ পৰা টিলাটোৰ দূৰত্ব 780.81 m।

২. অধ্যায়ৰ অনুশীলন প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercises)

Q1. শব্দ কি আৰু ইয়াক কেনেকৈ উৎপন্ন কৰা হয়?

শব্দ হৈছে এবিধ শক্তি যিয়ে আমাৰ কাণত শ্ৰৱণৰ অনুভূতি জগায়।

বিভিন্ন বস্তুৰ দ্রুত অগা-পিছা গতি বা স্পন্দনৰ (vibration) ফলত শব্দ উৎপন্ন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— কঁপি থকা সুৰ-শলাকা, টানি এৰি দিয়া ৰবৰৰ পটি, বা মানুহৰ স্বৰতন্ত্ৰীৰ কম্পনৰ দ্বাৰা শব্দ উৎপন্ন হয়৷

Q2. শব্দৰ উৎসৰ ওচৰত বায়ুৰ ঘনীভবন আৰু তনুভৱন কেনেকৈ উৎপন্ন হয় চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।

শব্দৰ উৎস এটাই যেতিয়া সন্মুখৰ ফালে গতি কৰে, ই সন্মুখৰ বায়ুখিনিক ঠেলি সংকুচিত কৰে আৰু উচ্চ চাপ তথা উচ্চ ঘনত্বৰ অঞ্চল সৃষ্টি কৰে। ইয়াকে সংকোচন বা ঘনীভবন (Compression - C) বোলে।

যেতিয়া উৎসটো পিছফাললৈ গতি কৰে, তেতিয়া নিম্ন চাপ তথা নিম্ন ঘনত্বৰ অঞ্চলৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াকে তনুভৱন (Rarefaction - R) বোলে। উৎসটোৰ দ্ৰুত অগা-পিছা গতিৰ ফলত বায়ুত ঘনীভবন আৰু তনুভৱনৰ এটা শৃংখল বিয়পি পৰে৷

চিত্ৰ: মাধ্যমত স্পন্দনশীল বস্তুৱে সৃষ্টি কৰা সংকোচন (C) আৰু তনুভৱন (R)-ৰ শৃংখল

Q3. শব্দৰ সঞ্চালনৰ বাবে মাধ্যমৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰদৰ্শন কৰা পৰীক্ষা এটা উল্লেখ কৰা।

বেলজাৰৰ পৰীক্ষা (Bell-Jar Experiment):

এটা বায়ুৰুদ্ধ বেলজাৰৰ ভিতৰত এডাল বৈদ্যুতিক ঘণ্টা ওলোমাই থোৱা হ'ল আৰু বেলজাৰটো তলৰ পৰা বায়ু নিষ্কাশন পাম্পৰ সৈতে সংযোগ কৰা হ'ল৷

চুইচ অন কৰিলে ঘণ্টাটোৰ শব্দ শুনিবলৈ পোৱা যায়। এতিয়া নিষ্কাশন পাম্পটো চলাই বেলজাৰৰ ভিতৰৰ বায়ু লাহে লাহে বাহিৰ কৰি দিলে, ঘণ্টাৰ শব্দ ক্ৰমান্বয়ে সৰু হৈ আহে। বেলজাৰৰ ভিতৰৰ সম্পূৰ্ণ বায়ু নিষ্কাশন কৰিলে (শূন্যস্থান সৃষ্টি হ'লে) ঘণ্টাটি বাজি থাকলেও কোনো শব্দ শুনা নাযায়। এই পৰীক্ষাই প্ৰমাণ কৰে যে শব্দ সঞ্চালিত হ'বলৈ মাধ্যমৰ প্ৰয়োজন, শূন্যস্থানত শব্দ সঞ্চালিত হ'ব নোৱাৰে৷

চিত্ৰ: শূন্যস্থানৰ মাজেৰে শব্দ সঞ্চালিত হ'ব নোৱাৰে বুলি দেখুওৱা বেলজাৰৰ পৰীক্ষা

Q4. শব্দ তৰংগক অনুদৈৰ্ঘ্য তৰংগ বুলি কিয় কোৱা হয়?

অনুদৈৰ্ঘ্য তৰংগত মাধ্যমৰ কণাবোৰে তৰংগ সঞ্চালিত হোৱা দিশৰ সমান্তৰালভাৱে নিজৰ সাম্য অৱস্থানৰ সাপেক্ষে অগা-পিছা কৰি গতি কৰে। শব্দ তৰংগ মাধ্যমত সঞ্চালিত হওঁতে ঠিক একেদৰে মাধ্যমৰ কণাবোৰ তৰংগ সঞ্চালনৰ দিশতে দোলে, সেয়েহে শব্দ তৰংগক অনুদৈৰ্ঘ্য তৰংগ বোলে৷

Q5. অন্ধকাৰ কোঠা এটা বহুতৰ লগত বহি থকা অৱস্থাত শব্দৰ কোনটো বৈশিষ্ট্যৰ বাবে তোমাৰ বন্ধুৰ মাত চিনাক্ত কৰিব পাৰা?

শব্দৰ গুণ বা ধ্বনি বৈশিষ্ট্য (Quality or Timbre)-ৰ বাবে বন্ধুৰ মাত চিনাক্ত কৰিব পাৰি৷

Q6. বিজুলী আৰু ঢেৰেকণি দুয়োটাৰ একেলগে সৃষ্টি হয়। কিন্তু বিজুলী দৃশ্যমান হোৱাৰ কেইচেকেণ্ডমানৰ পিছতহে ঢেৰেকণি শুনা যায়, কিয়?

বায়ুত পোহৰৰ গতিবেগ (প্ৰায় 3 × 10⁸ ms^-1) শব্দৰ গতিবেগতকৈ (344 ms^-1) বহু পৰিমাণে বেছি। গতিকে বিজুলীৰ পোহৰ আমাৰ চকুত লগে লগে পৰেহি, কিন্তু ঢেৰেকণিৰ শব্দ আমাৰ কাণ পাবলৈ কিছু সময় লাগে৷

Q7. ব্যক্তি এজনৰ શ્રાવ્ય সীমাৰ পৰিসৰ 20 Hz – 20 kHz ৰ ভিতৰত। এই দুটা তৰংগ কম্পনাংকৰ সাপেক্ষে শব্দ তৰংগৰ বায়ুত প্ৰাৰূপিক তৰংগ দৈৰ্ঘ্য কিমান? বায়ুত শব্দৰ দ্ৰুতি 344 m/s বুলি ধৰা।

দিয়া আছে, শব্দৰ দ্ৰুতি v = 344 ms^-1

(i) নিম্নতম শ্ৰাব্য কম্পনাংক ν₁ = 20 Hz ৰ বাবে:

λ₁ = v / ν₁ = 344 / 20 = 17.2 m

(ii) উচ্চতম শ্ৰাব্য কম্পনাংক ν₂ = 20 kHz = 20,000 Hz ৰ বাবে:

λ₂ = v / ν₂ = 344 / 20000 = 0.0172 m (বা 1.72 cm)

গতিকে, শ্ৰাব্য পৰিসৰৰ প্ৰাৰূপিক তৰংগ দৈৰ্ঘ্যৰ প্ৰসাৰ হ'ল 0.0172 m ৰ পৰা 17.2 m।

Q8. এলুমিনিয়ামৰ দণ্ড এডালৰ দুই মূৰত দুজন ছাত্র আছে। এজনে শিলগুটিৰে দণ্ডডাল টুকৰিয়াই দিলে। শব্দ বায়ু আৰু এলুমিনিয়ামৰ মাজেৰে গৈ ইজন ছাত্ৰৰ ওচৰ পাওঁতে লগা সময়ৰ অনুপাত উলিয়াত।

ধৰা হ'ল এলুমিনিয়াম দণ্ডডালৰ দৈৰ্ঘ্য = d মিটার।

25°C উষ্ণতাত বায়ুত শব্দৰ দ্ৰুতি (v_{বায়ু}) = 346 ms^-1

এলুমিনিয়ামত শব্দৰ দ্ৰুতি (v_{এলুমিনিয়াম}) = 6420 ms^-1

বায়ুৰ মাজেৰে শব্দ যাওঁতে লগা সময়, t_{বায়ু} = d / v_{বায়ু} = d / 346

এলুমিনিয়ামৰ মাজেৰে শব্দ যাওঁতে লগা সময়, t_{এলুমিনিয়াম} = d / v_{এলুমিনিয়াম} = d / 6420

গতিকে সময়ৰ অনুপাত:

t_{বায়ু} : t_{এলুমিনিয়াম} = (d / 346) : (d / 6420) = 6420 : 346 ≈ 18.55 : 1

নিৰ্ণেয় সময়ৰ অনুপাত 18.55 : 1 (বা প্ৰায় ১৮.৫৫)।

Q9. শব্দৰ উৎস একটাৰ কম্পনাংক 100 Hz। ই এক মিনিটত কিমানটা কম্পন সম্পূৰ্ণ কৰিব?

কম্পনাংক 100 Hz মানে হ'ল উৎসটোৱে ১ চেকেণ্ডত ১০০ টা কম্পন সম্পূৰ্ণ কৰে।

১ মিনিট = ৬০ চেকেণ্ড৷

অতএব, ১ মিনিটত সম্পূৰ্ণ হোৱা কম্পনৰ সংখ্যা = 100 × 60 = 6000 টা৷

Q10. পোহৰে মানি চলা প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰকেইটা শব্দই মানেনে? ব্যাখ্যা কৰা।

হয়, পোহৰে মানি চলা প্ৰতিফলনৰ সূত্ৰসমূহ শব্দই সম্পূৰ্ণৰূপে মানি চলে।

• শব্দৰ আপতন কোণ আৰু প্ৰতিফলন কোণ সদায় সমান হয়।
• আপতিত শব্দ তৰংগ, প্ৰতিফলিত শব্দ তৰংগ আৰু আপতন বিন্দুত প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ ওপৰত টনা অভিলম্ব একেখন সমতলতে থাকে।

Q11. দূৰৰ বস্তু এটাই শব্দ প্ৰতিফলিত কৰিলে প্ৰতিধ্বনিৰ সৃষ্টি হয়। ধৰা হওক, শব্দৰ উৎস আৰু প্ৰতিফলক পৃষ্ঠৰ মাজৰ দূৰত্ব একে আছে। তাতোকৈ গৰম দিন এটাত প্ৰতিধ্বনিৰ শব্দ শুনিবানে?

গৰম দিনত বায়ুৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত বায়ুত শব্দৰ গতিবেগ (দ্ৰুতি) বৃদ্ধি পায়। শব্দৰ দ্ৰুতি বাঢ়িলে, ০.১ চেকেণ্ড সময়ত শব্দই অতিক্ৰম কৰা প্ৰয়োজনীয় নূন্যতম দূৰত্বও বৃদ্ধি পাব। যদি উৎস আৰু প্ৰতিফলকৰ মাজৰ দূৰত্ব অপৰিবৰ্তিত থাকে আৰু সেয়া নতুনকৈ প্ৰয়োজন হোৱা নূন্যতম দূৰত্বতকৈ কম হয়, তেন্তে প্ৰতিধ্বনি স্পষ্টকৈ শুনা নাযাবও পাৰে৷

Q12. শব্দ তৰংগৰ প্ৰতিফলনৰ দুটা ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ লিখা।

1. ষ্টেথ'স্কপ (Stethoscope): চিকিৎসকে ৰোগীৰ হৃৎস্পন্দনৰ শব্দ পুনঃ পুনঃ প্ৰতিফলনৰ যোগেদি কাণত স্পষ্টকৈ শুনিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে।
2. মেগাফ'ন আৰু মাইক/হৰ্ন: এই সঁজুলিবোৰত শব্দৰ পুনঃ পুনঃ প্ৰতিফলন ব্যৱহাৰ কৰি শব্দক কোনো বিশেষ দিশত প্ৰেৰণ কৰা হয়৷

Q13. 500 m ওখ স্তম্ভ একটাৰ শীৰ্ষৰ পৰা শিল এটা স্তম্ভৰ পাদদেশত থকা পুখুৰীৰ পানীত পৰিবলৈ দিয়া হল। পানীত পৰাৰ শব্দটো স্তম্ভটোৰ শীৰ্ষত কেতিয়া শুনিবলৈ পোৱা যাব? দিয়া আছে g = 10 m/s² আৰু শব্দৰ দ্ৰুতি = 340 m/s।

ইয়াত দুটা পৰ্যায় আছে:

প্ৰথম পৰ্যায়: শিলটো পানীত পৰিবলৈ লগা সময় (t₁) নিৰ্ণয়:

উচ্চতা h = 500 m, প্ৰাৰম্ভিক বেগ u = 0, g = 10 ms^-2

গতিৰ সূত্ৰ মতে: h = ut + ½ gt¹²

⇒ 500 = 0 × t₁ + ½ × 10 × t₁²

⇒ 500 = 5 t₁²

⇒ t₁² = 100 ⇒ t₁ = 10 s

দ্বিতীয় পৰ্যায়: শব্দটো পানীৰ পৰা শীৰ্ষলৈ যাবলৈ লগা সময় (t₂) নিৰ্ণয়:

দূৰত্ব d = 500 m, শব্দৰ দ্ৰুতি v = 340 ms^-1

t₂ = d / v = 500 / 340 ≈ 1.47 s

অতএব, মুঠ সময় = t₁ + t₂ = 10 + 1.47 = 11.47 s৷

পানীৰ শব্দ স্তম্ভৰ শীৰ্ষত 11.47 চেকেণ্ড পিছত শুনা যাব।

Q14. শব্দ তৰংগ এটা 339 m s^-1 দ্ৰুতিৰে সঞ্চালিত হৈছে। যদি ইয়াক তৰংগ দৈৰ্ঘ্য 1.5 cm, তেন্তে তৰংগটোৰ কম্পনাংক কিমান? ই শ্ৰাব্য হ'বনে?

দিয়া আছে,

শব্দৰ দ্ৰুতি, v = 339 ms^-1

তৰংগ দৈৰ্ঘ্য, λ = 1.5 cm = 1.5 / 100 m = 0.015 m

কম্পনাংক ν = v / λ

ν = 339 / 0.015 = 22,600 Hz

যিহেতু কম্পনাংক (22,600 Hz) মানুহৰ শ্ৰাব্য পৰিসৰৰ (20 Hz - 20,000 Hz) তকৈ অধিক, সেয়েহে এই শব্দটো শ্ৰাব্য নহয় (ই এবিধ অতিশব্দ)৷

Q15. অনুৰণন কাক বোলে? ইয়াক কেনেকৈ কমাব পাৰি?

ডাঙৰ প্ৰেক্ষাগৃহ বা হলঘৰত শব্দ বেৰ বা মুধচত বাৰে বাৰে প্ৰতিফলিত হৈ তিষ্ঠি থকা বা দীঘলীয়া হোৱা পৰিঘটনাটোক অনুৰণন (Reverberation) বোলে৷

অনুৰণন কমোৱাৰ উপায়:

• প্ৰেক্ষাগৃহৰ বেৰ আৰু চালত শব্দ শোষণকাৰী পদাৰ্থ (যেনে- আঁহযুক্ত প্ৰচাপিত ব'ৰ্ড, খহটা প্লাষ্টাৰ বা ডাঠ পৰ্দা) ব্যৱহাৰ কৰি।
• শব্দ শোষণ কৰিব পৰা পদাৰ্থৰে বহা আসনবোৰ তৈয়াৰ কৰি৷

Q16. শব্দৰ তীব্রতা কাক বোলে? কি কি কাৰকৰ ওপৰত ই নিৰ্ভৰশীল?

শব্দলৈ মানুহৰ শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয়ৰ সঁহাৰিৰ জোখকে শব্দৰ তীব্ৰতা বোলে৷

নিৰ্ভৰশীল কাৰকসমূহ:

• তৰংগৰ বিস্তাৰ (Amplitude) - বিস্তাৰ বেছি হ'লে তীব্ৰতা বাঢ়ে।
• শব্দ উৎসৰ পৰা শ্ৰোতালৈ থকা দূৰত্ব - দূৰত্ব বাঢ়িলে তীব্ৰতা হ্ৰাস পায়।
• শব্দ তৰংগৰ শক্তি।

Q17. চিকাৰ ধৰিবলৈ বাদুলিয়ে অতিশব্দৰ ব্যৱহাৰ কি দৰে কৰে?

বাদুলিয়ে উৰি থাকোঁতে উচ্চ কম্পনাংকৰ অতিশব্দ নিৰ্গমন কৰে। এই অতিশব্দবোৰ সন্মুখত থকা চিকাৰ বা প্ৰতিবন্ধকত খুন্দা খাই প্ৰতিফলিত হৈ বাদুলিৰ কাণলৈ উভতি আহে। প্ৰতিফলিত তৰংগৰ প্ৰকৃতি আৰু ঘূৰি আহিবলৈ লগা সময়ৰ পৰা বাদুলিয়ে চিকাৰটোৰ অৱস্থান, দূৰত্ব আৰু প্ৰকাৰৰ উমান পায় আৰু অন্ধকাৰতো চিকাৰ ধৰিব পাৰে৷

চিত্ৰ: বাদুলিয়ে অতিশব্দ নিৰ্গমন কৰি চিকাৰ ধৰা প্ৰক্ৰিয়া

Q18. পৰিষ্কাৰ (cleaning) কৰিবলৈ অতিশব্দৰ ব্যৱহাৰ কি দৰে হয়?

সহজে ঢুকি নোপোৱা ঠাই, যেনে— শংখকুণ্ডলী আকৃতিৰ নলী, বিষম আকৃতিৰ যন্ত্ৰাংশ বা ইলেকট্ৰনিক উপাদান আদি পৰিষ্কাৰক দ্ৰৱ এটাত ৰখা হয়। তাৰ পিছত দ্ৰৱটোৰ মাজেৰে উচ্চ কম্পনাংকৰ অতিশব্দ প্ৰেৰণ কৰা হয়। উচ্চ কম্পনাংকৰ কম্পনৰ আঘাতত ধূলি, তেল আৰু ময়লাবোৰ বস্তুৰ পৃষ্ঠৰ পৰা এৰাই তলত জমা হয়, আৰু বস্তুটো সম্পূৰ্ণ পৰিষ্কাৰ হৈ পৰে৷

Q19. চনাৰৰ কাৰ্যনীতি আৰু প্ৰয়োগ ব্যাখ্যা কৰা।

কাৰ্যনীতি: চনাৰ (SONAR - Sound Navigation And Ranging) সঁজুলিত এটা প্ৰেৰক যন্ত্ৰ (Transmitter) আৰু এটা গ্ৰাহক যন্ত্ৰ (Detector) থাকে। প্ৰেৰক যন্ত্ৰই পানীৰ মাজেৰে অতিশব্দ প্ৰেৰণ কৰে। এই তৰংগবোৰ সাগৰৰ তলৰ বস্তুত প্ৰতিফলিত হৈ ঘূৰি আহোঁতে গ্ৰাহক যন্ত্ৰই সংগ্ৰহ কৰে আৰু বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। পানীৰ শব্দৰ দ্ৰুতি (v) আৰু সময়ৰ অন্তৰাল (t) ব্যৱহাৰ কৰি 2d = v × t সূত্ৰৰে দূৰত্ব (d) নিৰ্ণয় কৰা হয় (ইয়াকে প্ৰতিধ্বনি জৰীপ বোলে)৷

প্ৰয়োগ: সাগৰৰ গভীৰতা জুখিবলৈ, আৰু পানীৰ তলত থকা পাহাৰ, উপত্যকা, ডুবোজাহাজ, হিমশিলাখণ্ড বা ডুব যোৱা জাহাজৰ অৱস্থান নিৰ্ণয় কৰিবলৈ চনাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷

চিত্ৰ: চনাৰ সঁজুলিৰ সহায়ত সাগৰৰ গভীৰতা বা পানীৰ তলৰ বস্তু নিৰূপণ

Q20. শিহুজাহাজত সংযুক্ত চনাৰ সঁজুলি এটাই সংকেত প্ৰেৰণ কৰাৰ 5 s পিছত প্ৰতিধ্বনি ধৰা পেলালে। শিহুজাহাজৰ পৰা বস্তুটোৰ দূৰত্ব 3625 m হ'লে পানীত শব্দৰ দ্ৰুতি নিৰ্ণয় কৰা।

দিয়া আছে,

সময়, t = 5 s

দূৰত্ব, d = 3625 m

অতএব, অতিশব্দই অতিক্ৰম কৰা মুঠ দূৰত্ব = 2d = 2 × 3625 = 7250 m

পানীত শব্দৰ দ্ৰুতি (v) = মুঠ দূৰত্ব / সময়

v = 7250 / 5 = 1450 ms^-1

পানীত শব্দৰ দ্ৰুতি 1450 ms^-1।

Q21. অতিশব্দ ব্যৱহাৰ কৰি ধাতুৰ কুণ্ডা এটাৰ বিসংগতি কেনেকৈ ধৰা পেলোৱা হয় ব্যাখ্যা কৰা।

বৃহদাকাৰ গাঁথনি বা যন্ত্ৰপাতিৰ ধাতুৰ কুণ্ডা বা ব্লকৰ অন্তৰ্ভাগৰ ফাট বা বিসংগতি ধৰা পেলাবলৈ অতিশব্দ ব্যৱহাৰ হয়। ধাতুৰ কুণ্ডাটোৰ এফালে অতিশব্দ প্ৰেৰণ কৰা হয় আৰু আনফালে সংসূচক (Detector) ৰখা হয়। যদি অন্তৰ্ভাগত কোনো ফাট বা বিসংগতি নাথাকে, তেন্তে অতিশব্দ পোনে পোনে পাৰ হৈ গৈ সংসূচকত পৰে। কিন্তু সৰু বিসংগতি থাকিলেও অতিশব্দ তাত প্ৰতিফলিত হৈ ঘূৰি আহে, যিটো সংসূচকত ধৰা পৰে আৰু ফাট থকাটো প্ৰমাণ কৰে৷

চিত্ৰ: ধাতুৰ কুণ্ডাৰ ভিতৰৰ ফাট বা বিসংগতি অতিশব্দৰে চিনাক্তকৰণ

Q22. মানুহৰ কাণৰ কাৰ্য পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা।

মানুহৰ কাণৰ কাৰ্যপদ্ধতি তলত দিয়া ধৰণে সম্পাদনা হয়:

1. বহিঃকৰ্ণ (Outer Ear): কাণৰ বাহ্যিক অংশ কৰ্ণপালি (Pinna)-ই চৌপাশৰ শব্দ সংগ্ৰহ কৰি শ্ৰৱণ নলীৰে ভিতৰলৈ পঠিয়ায়।
2. কাণমাদল (Eardrum): শ্ৰৱণ নলীৰ শেষত থকা কৰ্ণপটহীয় পৰ্দা (কাণমাদল)-ত শব্দৰ ঘনীভবনে হেঁচা দিয়ে আৰু তনুভৱনে বাহিৰলৈ টানে, যাৰ ফলত পৰ্দাখন কঁপিবলৈ ধৰে।
3. মধ্যকৰ্ণ (Middle Ear): মধ্যকৰ্ণত থকা তিনিডাল হাড়— হাতুৰী (Hammer), নিয়াৰি (Anvil) আৰু ৰিকাপি (Stirrup)-য়ে এই কঁপনি বা চাপৰ পৰিৱৰ্তন কেইবাগুণে সংবৰ্দ্ধিত (Magnify) কৰে।
4. অন্তঃকৰ্ণ (Inner Ear): সংবৰ্দ্ধিত কঁপনি অন্তঃকৰ্ণলৈ যায়, য'ত কৰ্ণাবৰ্ত (Cochlea)-ই এই কঁপনিক বৈদ্যুতিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
5. মগজু: শেষত শ্ৰৱণ স্নায়ু (Auditory nerve)-ৰ জৰিয়তে এই বৈদ্যুতিক সংকেতবোৰ মগজুলৈ যায় আৰু মগজুৱে তাক শব্দ হিচাপে অনুধাৱন কৰে।

চিত্ৰ: মানুহৰ কাণৰ গঠন আৰু শ্ৰৱণ অংগসমূহ