অধ্যায় ১৪: প্রাকৃতিক সম্পদ (Natural Resources) - অনুশীলনী ও প্রশ্নাৱলীৰ উত্তৰসমূহ
১. পাঠৰ মাজৰ প্ৰশ্নাৱলী (In-Text Questions)
প্ৰশ্ন ১: আমাৰ পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল আৰু শুক্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলৰ মাজত পাৰ্থক্য কেনে ধৰণৰ?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ'জেন, অক্সিজেন, কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু জলীয় বাষ্প মিহলি হৈ থাকে, যিয়ে জীৱক জীয়াই থকাত সহায় কৰে। আনহাতে, শুক্ৰ আৰু মংগল গ্ৰহৰ বায়ুমণ্ডলৰ মুখ্য উপাদান হৈছে কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (৯৫% - ৯৭%), যাৰ বাবে এই গ্ৰহবোৰত জীৱ থকাটো সম্ভৱ হোৱা নাই।
প্ৰশ্ন ২: বায়ুমণ্ডলে এখন কম্বলৰ দৰে কেনেকে কাম কৰে?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা বায়ু তাপৰ কু-পৰিবাহী। ই দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ তাপৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ উষ্ণতা অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পোৱাত বাধা দিয়ে আৰু গধূলি সময়ত তাপ এৰি দি লাহে লাহে ঠাণ্ডা হ'বলৈ দিয়ে। এনেদৰে বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীখনক এক সুস্থিৰ উষ্ণতাত ৰাখি কম্বলৰ দৰে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: বতাহে কি সৃষ্টি কৰে?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বিভিন্ন অংশত স্থলভাগ আৰু জলভাগ সমহাৰত গৰম নোহোৱাৰ ফলত বায়ুমণ্ডলৰ অসম উত্তাপন ঘটে। ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা উচ্চ আৰু নিম্ন চাপৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ বায়ুৰ চলাচল ঘটে আৰু বতাহৰ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ডাৱৰ কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: দিনৰ ভাগত সূৰ্যৰ তাপত জলভাগৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ বায়ুমণ্ডললৈ যায়। এই গৰম বায়ু প্ৰসাৰিত হৈ ওপৰলৈ উঠি ঠাণ্ডা হ'বলৈ ধৰে, যাৰ ফলত জলীয় বাষ্পবোৰ ঘনীভূত হয়। বায়ুমণ্ডলত ওপঙি থকা ধূলিকণিকাবোৰক কেন্দ্ৰ কৰি পানীৰ সৰু সৰু টোপালবোৰ গোট মাৰে আৰু ডাৱৰৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: বায়ু প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা যিকোনো তিনিটা কাৰ্যকলাপৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা তিনিটা কাৰ্যকলাপ হ'ল:
- কয়লা আৰু পেট্ৰ'লিয়াম জাতীয় জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দহন।
- বনাঞ্চল জ্বলোৱা বা ধ্বংস কৰা।
- উদ্যোগ আৰু কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গমণ হোৱা অপকাৰী গেছ বায়ুমণ্ডলত এৰি দিয়া।
প্ৰশ্ন ৬: জীৱসমূহক পানীৰ কিয় প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰ: জীৱদেহৰ সকলো ধৰণৰ কোষীয় প্ৰক্ৰিয়া আৰু জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া পানীত দ্রবীভূত অৱস্থাত সংঘটিত হয়। ইয়াৰ উপৰিও শৰীৰৰ ভিতৰত পদাৰ্থসমূহৰ পৰিবহনৰ বাবে আৰু স্থলজ প্ৰাণী তথা উদ্ভিদসমূহ জীয়াই থাকিবৰ বাবে পানীৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৭: নগৰ, মহানগৰ, গাঁও অঞ্চলৰ নিৰ্মল পানীৰ উৎস কি? তুমি ক'ত বাস কৰা?
উত্তৰ: গাঁও আৰু নগৰ-মহানগৰ অঞ্চলৰ নিৰ্মল পানীৰ উৎসসমূহ হ'ল ভূ-গৰ্ভৰ পানী (নাদ, নলকূপ), নদী, হ্ৰদ আৰু পুখুৰী। (দ্বিতীয় অংশৰ উত্তৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীজনৰ নিজৰ বাসস্থান অনুযায়ী হ'ব, যেনে: "মই গুৱাহাটীত বাস কৰোঁ।")
প্ৰশ্ন ৮: কি কি কাৰ্যকলাপৰ বাবে পানী প্ৰদূষণ হ'ব পাৰে?
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণ হ'ব পৰা মুখ্য কাৰ্যকলাপসমূহ হ'ল:
- শস্য পথাৰত অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰৱৰ ব্যৱহাৰ।
- চহৰ-নগৰৰ আবৰ্জনা আৰু নলা-নৰ্দমাৰ পানী জলাশয়ত নিক্ষেপ কৰা।
- উদ্যোগ আৰু কল-কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গমণ হোৱা বৰ্জিত গৰম পানী আৰু বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ নদীত এৰি দিয়া।
প্ৰশ্ন ৯: মাটি কেনেকৈ গঠন হয়?
উত্তৰ: হাজাৰ কোটি বছৰ ধৰি বিভিন্ন ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক পৰিঘটনাৰ ফলত মাটি গঠিত হয়।
- সূৰ্য: তাপৰ দ্বাৰা শিলাস্তৰ প্ৰসাৰণ আৰু সংকোচন ঘটাই ফাট মেলে।
- পানী: শিলাস্তৰৰ ফাটত পানী সোমাই গোট মৰিলে ফাট ডাঙৰ হয় আৰু বৈ যোৱা পানীয়ে শিল খহাই ঘঁহনি খুৱাই খণ্ড-বিখণ্ড কৰে।
- বতাহ: তীব্ৰ বতাহৰ ঘঁহনিৰ ফলত শিলাখণ্ড সৰু সৰু কণালৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
- জীব (লাইকেন ও মচ): লাইকেন আৰু মচে নিঃসৰণ কৰা পদাৰ্থই শিলাখণ্ড চূর্ণ-বিচূর্ণ কৰি হিউমাছ মিহলি কৰি মাটিত পৰিণত কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: মাটি ক্ষয়ীভৱন (soil erosion) কি?
উত্তৰ: পানী, বতাহ বা মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ ফলত মাটিৰ উপৰিভাগৰ উৰ্বৰ বহিঃস্তৰ (topsoil) এঠাইৰ পৰা উটুৱাই বা উৰুৱাই লৈ যোৱা পৰিঘটনাক মাটি ক্ষয়ীভৱন বোলে skin.
প্ৰশ্ন ১১: মাটি ক্ষয়ীভৱনৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ কি কি ব্যৱস্থা হাতত ল'বা?
উত্তৰ: মাটি ক্ষয়ীভৱন ৰোধ কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰিব পৰা ব্যৱস্থাসমূহ:
- ব্যাপকভাৱে গছ-গছনি ৰোপণ কৰা (বনীকৰণ), কাৰণ উদ্ভিদৰ শিপাই মাটিক টানকৈ ধৰি ৰাখে।
- বনাঞ্চল ধ্বংস কাৰ্য ৰোধ কৰা।
- পাহাৰীয়া অঞ্চলত ধাপ খেতি (Terrace farming) কৰা।
প্ৰশ্ন ১২: কি কি অৱস্থাত জলচক্ৰত পানী পোৱা যায়?
উত্তৰ: জলচক্ৰত পানী তিনিটা অৱস্থাত পোৱা যায়:
- গোটাহ বা কঠিন অৱস্থা: বৰফ, হিমবৃষ্টি আৰু মেৰু অঞ্চলৰ বৰফাবৃত পৰ্বতত।
- তৰল অৱস্থা: নদী, সাগৰ, পুখুৰী, ভূ-গৰ্ভস্থ পানী আৰু বৰষুণৰ ৰূপত।
- গেছীয় অৱস্থা: বায়ুমণ্ডলত জলীয় বাষ্প বা ভাপ হিচাপে।
প্ৰশ্ন ১৩: জৈৱিক কাৰণত প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আৰু নাইট্ৰ'জেনযুক্ত দুটা যৌগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: জৈৱিক কাৰণত প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আৰু নাইট্ৰ'জেনযুক্ত দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ যৌগ হ'ল প্ৰ'টিন (Proteins) আৰু নিউক্লিক এছিড (Nucleic acids - DNA/RNA) skin.
প্ৰশ্ন ১৪: বায়ুত CO₂ ৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা মানুহৰ দ্বাৰা সংঘটিত তিনিটা কাৰ্যকলাপ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বায়ুত কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা তিনিটা মানৱ সৃষ্ট কাৰ্যকলাপ হ'ল:
- ইন্ধন হিচাপে কয়লা আৰু পেট্ৰ'লিয়ামজাতীয় জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ।
- অৰণ্য আৰু বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা বা জ্বলাই দিয়া।
- উদ্যোগ আৰু কল-কাৰখানাত ৰন্ধন তথা তাপ উৎপাদক ইন্ধন দহন কৰা।
প্ৰশ্ন ১৫: সেউজগৃহ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা কিছুমান গেছে (যেনে- কাৰ্বন ডাই অক্সাইড) সূৰ্যৰ পৰা অহা তাপ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা ধৰি ৰাখে আৰু বায়ুমণ্ডলক গৰম কৰি ৰাখে। বায়ুমণ্ডলত এই গেছবোৰৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি পোৱা পৰিঘটনাটোক সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) বোলে।
প্ৰশ্ন ১৬: বায়ুমণ্ডলত কি কি দুটা অৱস্থাত অক্সিজেন পোৱা যায়?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন মূলত: দুটা অৱস্থাত পোৱা যায়:
- দ্বি-পাৰমাণৱিক অণু অৰ্থাৎ অক্সিজেন গেছ ($O_2$)।
- ত্ৰি-পাৰমাণৱিক অণু অৰ্থাৎ অ'জন গেছ ($O_3$)।
</text></svg>)
</text></svg>)
</text></svg>)
</text></svg>)
</text></svg>)
</text></svg>)
</text></svg>)
২. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নাৱলী (Exercises)
প্ৰশ্ন ১: জীৱৰ কাৰণে বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰ: জীৱৰ বাবে বায়ুমণ্ডলৰ গুৰুত্বসমূহ হ'ল:
- বায়ুমণ্ডলে শ্বসনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন আৰু সালোক-সংশ্লেষণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কাৰ্বন ডাই অক্সাইড যোগান ধৰে।
- ই পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা সুস্থিৰ ৰাখি তাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
- বায়ুমণ্ডলত থকা অ'জন স্তৰে সূৰ্যৰ অনিষ্টকাৰী অতি-বেঙুণীয়া ৰশ্মিৰ পৰা জীৱজগতক ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ২: পানী জীৱৰ কাৰণে কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: পানী জীৱৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় কাৰণ:
- কোষীয় পৰ্যায়ৰ সকলো জৈৱ-ৰাসায়নিক ক্ৰিয়া-বিক্ৰিয়া পানীত সংঘটিত হয়।
- দেহৰ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ লাগতিয়াল পদাৰ্থসমূহ দ্ৰৱীভূত অৱস্থাত পৰিবহন হয়।
- ই জীৱদেহৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: কেনেকৈ জীৱই মাটিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থাকে? পানীত বাস কৰা জীৱসমূহ মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণভাৱে আত্মনিৰ্ভৰশীলনে?
উত্তৰ:
- উদ্ভিদে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় খনিজ লৱণ আৰু পানী মাটিৰ পৰা আহৰণ কৰে। সকলো প্ৰাণীয়ে প্রত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে উদ্ভিদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। মাটিয়ে অনেক জীৱক বাসস্থান প্ৰদান কৰে।
- নহয়, পানীত বাস কৰা জীৱসমূহ মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ স্বাবলম্বী নহয়। নৈ, জান-জুৰিৰ বৈ যোৱা পানীয়ে মাটিৰ পৰা দ্ৰৱীভূত খনিজ লৱণ আৰু পুষ্টিদ্ৰব্য সাগৰ-জলাশয়লৈ কঢ়িয়াই নিয়ে, যিবোৰ জলচৰ জীৱই পুষ্টি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: তোমালোকে নিশ্চয় দূৰদৰ্শন আৰু বাতৰি কাকতত বতৰৰ আগলি বতৰাৰ প্ৰতিবেদন দেখিছা। বতৰৰ আগলি বতৰা কেনেকৈ পাওঁ বুলি ধাৰণা কৰা?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা, বায়ুৰ চাপ, বতাহৰ দিশ আৰু গতি, আৰ্দ্ৰতা তথা উপগ্ৰহৰ (Satellite) পৰা পোৱা মেঘৰ আৱৰণৰ ছবিত সন্নিৱিষ্ট তথ্যসমূহ বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্রই গ্ৰহণ কৰে। এই তথ্যসমূহ বিশ্লেষণ কৰি বতৰ বিজ্ঞানীসকলে বতৰৰ আগলি বতৰা প্ৰস্তুত কৰে skin.
প্ৰশ্ন ৫: মানুহৰ বিভিন্ন কাৰ্যকলাপৰ দ্বাৰা বায়ু, পানী আৰু মাটিভাগত প্ৰদূষণ সৃষ্টি হয়। তোমালোকে ভাবা নেকি যে কোনো নিৰ্দষ্ট অঞ্চলত এই কাৰ্যকলাপৰ চিনাক্ত কৰিব পাৰিলে প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা কমিব বুলি?
উত্তৰ: হয়, কোনো এক নির্দিষ্ট অঞ্চলত প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা উৎস আৰু কাৰ্যকলাপবোৰ চিহ্নিত কৰিব পাৰিলে সঠিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰি প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে:
- গাড়ী-বাহন আৰু উদ্যোগৰ সুনির্দিষ্ট ধোঁৱা নিয়ন্ত্ৰণ নীতি প্ৰয়োগ কৰা।
- জলাশয়ত বৈ যোৱা উদ্যোগিক আৱৰ্জনা আৰু ৰাসায়নিক পদাৰ্থ শোধন কৰা।
- কৃষিভূমিৰ মাটি প্ৰদূষিত কৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অনিয়ন্ত্ৰিত ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা।
প্ৰশ্ন ৬: বনাঞ্চল সমূহে বায়ু, মাটি আৰু পানীৰ গুণাগুণৰ ওপৰত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায় এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ: বনাঞ্চলে বায়ু, মাটি আৰু পানীৰ গুণাগুণ ৰক্ষা কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে:
- বায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: বনাঞ্চলে সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গ্ৰহণ কৰি বায়ুমণ্ডললৈ অক্সিজেন এৰি দিয়ে, যাৰ দ্বাৰা অক্সিজেন আৰু CO₂ ৰ ভাৰসাম্য অটুট থাকে আৰু বায়ু শোধন হয়।
- মাটিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: গছ-গছনিৰ শিপাই মাটিক টানকৈ ধৰি ৰাখি মাটি ক্ষয়ীভৱন প্ৰতিৰোধ কৰে। সৰি পৰা পাতবোৰ পচি মাটিত হিউমাছ সৃষ্টি কৰি উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।
- পানীৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: বনাঞ্চলে জলচক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত আৰু বৰষুণ সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰে। গছৰ শিপাই বৰষুণৰ পানী ভূ-গৰ্ভলৈ সৰকি যোৱাত সহায় কৰি ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰে।
No comments:
Post a Comment